Tsakonian Digital VaultΗ τσακωνική σύνταξη έχει αρκετά διακριτά χαρακτηριστικά, ιδιαίτερα στην τοποθέτηση των κλιτικών και τη χρήση της κατηγορηματικής μετοχής.
Η Σύνταξη είναι η μελέτη του τρόπου με τον οποίο οι λέξεις και οι φράσεις διατάσσονται για να σχηματίσουν προτάσεις — οι κανόνες που καθορίζουν τη σειρά των λέξεων, τη συμφωνία και τον τρόπο με τον οποίο συνδυάζονται τα διάφορα γραμματικά στοιχεία. Τα πιο αξιοσημείωτα συντακτικά χαρακτηριστικά των Τσακώνικων είναι: οι κανόνες τοποθέτησης των κλιτικών (που διαφέρουν μεταξύ των υποδιαλέκτων), η περιφραστική δομή του ρήματος και η διατηρημένη κατηγορηματική μετοχή. Για διαφορές ανάλογα με τη διάλεκτο, δείτε 4.4 Σύγκριση Διαλέκτων. Για τους ίδιους τους κλιτικούς τύπους, δείτε 5.9 Μόρια και Εγκλιτικά.
Τοποθέτηση Κλιτικών
Οι κανόνες για την τοποθέτηση των κλιτικών αντωνυμιών ποικίλλουν μεταξύ των υποδιαλέκτων και αποτελούν ένα από τα πιο ενδιαφέροντα θεωρητικά χαρακτηριστικά της τσακωνικής σύνταξης (Liosis, 2017).
Τσακώνικα της Προποντίδας
Στην υποδιάλεκτο της Προποντίδας, οι κλιτικές αντωνυμίες υπόκεινται στους ίδιους περιορισμούς που ισχύουν γενικά στη μεσαιωνική ελληνική (πρβλ. Mackridge 1993, Condoravdi & Kiparsky 2004): εάν το ρήμα βρίσκεται στην αρχική θέση, τα κλιτικά το ακολουθούν (εγκλιτικά)· διαφορετικά προηγούνται του ρήματος (προκλιτικά) (Liosis, 2017).
Ρήμα στην αρχή — κλιτικά εγκλιτικά:
| θωράκαΐ | ν’ | τον | αγό |
|---|---|---|---|
| είδαν | τον | τον | λαγό |
«Είδαν τον λαγό» — (Costakis 1957: 118)
Όχι στην αρχή του ρήματος — κλιτικά προκλιτικά:
| µα | τ’ | παρακαλέσ’ |
|---|---|---|
| ΜΕΛΛ | σε | παρακαλέσω |
«Θα σε παρακαλέσω» — (Costakis 1957: 96)
Πελοποννησιακά Τσακώνικα
Στα Πελοποννησιακά Τσακώνικα, οι κλιτικές αντωνυμίες είναι πλέον προκλιτικές σε σχεδόν όλα τα συντακτικά περιβάλλοντα (Liosis, 2017).
| νι | ενέντζε |
|---|---|
| το | έφερε |
«Το έφερε» — (Liosis 2007)
| θα | ναµ’ | αλεί |
|---|---|---|
| ΜΕΛΛ | μας | πει |
«Θα μας πει» — (Liosis 2007)
Συσσωμάτωση Κλιτικών
Όταν μια κλιτική αντωνυμία και ένα κλιτικό βοηθητικό συνυπάρχουν στην ίδια ρηματική φράση, τα δύο κλιτικά συσσωματώνονται και η σχετική τους θέση διαφέρει μεταξύ της Πελοποννησιακής και της υποδιαλέκτου της Προποντίδας (Liosis, 2017).
Τσακώνικα της Προποντίδας — βοηθητικό ρήματος + κλιτικό άμεσου αντικειμένου:
| πουλώ | τα-σι | ένα | γρόσ’ |
|---|---|---|---|
| πουλώντας | τα-ήταν | ένα | γρόσι |
«Ήθελε να τα πουλήσει (τα πουλούσε) για ένα γρόσι» — (Costakis 1957: 102)
Πελοποννησιακά Τσακώνικα — έμμεσο αντικείμενο + βοηθητικό:
| µ-εκι | αούα | α | µαµού | µοι |
|---|---|---|---|---|
| μου-ήταν | λέγοντας | η | γιαγιά | μου |
«Η γιαγιά μου μου έλεγε» — (Costakis 1986, 3: 394)
Κατοχικές και Γενικές Κατασκευές
Λόγω της εξασθένησης και της σχεδόν εξαφάνισης της γενικής πτώσης (ειδικά στον πληθυντικό), τα Τσακώνικα χρησιμοποιούν αρκετές εναλλακτικές συντακτικές στρατηγικές:
- Περιφραστική Γενική: Η κατοχή εκφράζεται συχνά μέσω προθετικών φράσεων χρησιμοποιώντας το σε ή το από ακολουθούμενο από αιτιατική.
- Παράδειγμα: οι φίλοι σ’ εταγή τα γυναίκα (οι φίλοι αυτής της γυναίκας) (Kisilier & Mertyris, 2018).
- Παράδειγμα: τα πόδια από των παιδιών (τα πόδια των παιδιών) (Kisilier & Mertyris, 2018).
- Αιτιατική για Κατοχή: Η αιτιατική πτώση με το οριστικό άρθρο συχνά αντικαθιστά πλήρως τον τύπο της γενικής.
- Παράδειγμα: τα πόδια της κότας (Kisilier & Mertyris, 2018).
- Συναλοιφή και Συρρίκνωση: Οι κατοχικές κατασκευές παρουσιάζουν συχνά φωνολογική συγχώνευση, όπως η συστολή των άρθρων με το ακόλουθο ουσιαστικό.
- Παράδειγμα: τουρ αθρίποι (των ανθρώπων) όπου το /s/ + /t/ + /r/ καταλήγει σε μια συγχωνευμένη μορφή (Kisilier & Mertyris, 2018).
Κατηγορηματική Μετοχή
Τα Τσακώνικα διατηρούν τη χρήση της κατηγορηματικής μετοχής μετά από ρήματα αίσθησης ή έναρξης — μια κατασκευή μοναδική μεταξύ των νεοελληνικών διαλέκτων. Μια κατηγορηματική μετοχή είναι μια μετοχή που λειτουργεί ως μέρος του κατηγορήματος (του πυρήνα της πρότασης) και όχι ως προσδιορισμός ενός ουσιαστικού. Αυτή η κατασκευή έχει χαθεί σε όλες τις άλλες ζωντανές ποικιλίες της ελληνικής (Liosis, 2017).
| Τσακώνικα | Μετάφραση |
|---|---|
| νι οράκα σουρούµενε | «τον είδα να σέρνεται» |
| αρχινίε δρανίντου | «άρχισε να τρέχει» |
«άρχισε να τρέχει» (κυριολεκτικά «άρχισε τρέχοντας») — (Liosis 2007)
Αυτή η συντακτική επιβίωση είναι σημαντική επειδή αντιπροσωπεύει μια κατασκευή που έχει χαθεί σε όλες τις άλλες νεοελληνικές ποικιλίες, καθιστώντας την ένα σημαντικό χαρακτηριστικό για την ιστορική σύνταξη της ελληνικής.
Περιφραστικές Ρηματικές Κατασκευές στη Σύνταξη
Το περιφραστικό ρηματικό σύστημα των Τσακώνικων —που σχηματίζεται με το βοηθητικό «είμαι» και τη μετοχή του ρήματος— έχει συντακτικές συνέπειες, ιδιαίτερα για την τοποθέτηση των κλιτικών. Όταν μια κλιτική αντωνυμία και ένα κλιτικό βοηθητικό συνυπάρχουν στην ίδια πρόταση, η σχετική τους σειρά διαφέρει μεταξύ των υποδιαλέκτων (δείτε Συσσωμάτωση Κλιτικών παραπάνω) (Liosis, 2017).
Αυτό είναι διαγλωσσικά ασυνήθιστο: οι περιφραστικές δομές για την υποτακτική και την προστακτική είναι σπάνιες στις γλώσσες (πρβλ. Dahl 1985, Bybee et al. 1994: 104–124) και η παρουσία τους στα Τσακώνικα δεν μπορεί εύκολα να ερμηνευθεί ως αποτέλεσμα γλωσσικής παρακμής. Η υποδιάλεκτος της Προποντίδας διαθέτει επιπλέον περιφραστικούς τύπους υποτακτικής και προστακτικής, οι οποίοι εμπλουτίζουν περαιτέρω τη συντακτική πολυπλοκότητα του ρηματικού συστήματος (Liosis, 2017).