Tsakonian Digital VaultΤα Τσακώνικα χρησιμοποιούν αρκετά μόρια και κλιτικά των οποίων η συμπεριφορά ποικίλλει μεταξύ των υποδιαλέκτων. Οι συντακτικοί κανόνες που διέπουν την τοποθέτηση των κλιτικών είναι από τα πιο ενδιαφέροντα θεωρητικά χαρακτηριστικά των Τσακώνικων.
Τα μόρια είναι σύντομες, άκλιτες λέξεις που φέρουν γραμματική σημασία (π.χ. το μελλοντικό μόριο μα στα Τσακώνικα της Προποντίδας ή το θα στη Νέα Ελληνική). Τα κλιτικά είναι άτονες λέξεις που δεν μπορούν να σταθούν μόνες τους φωνολογικά και πρέπει να προσκολληθούν σε μια άλλη λέξη, συνήθως ένα ρήμα. Για τις θέσεις που παίρνουν τα κλιτικά σε μια πρόταση, δείτε 5.8 Σύνταξη. Για το πώς διαφέρουν μεταξύ των διαλέκτων, δείτε 4.4 Σύγκριση Διαλέκτων.
Κλιτικές Αντωνυμίες
Οι κλιτικές αντωνυμίες στα Τσακώνικα χρησιμεύουν ως δείκτες άμεσου αντικειμένου (ΑΑ) και έμμεσου αντικειμένου (ΕΑ). Η τοποθέτησή τους σε σχέση με το ρήμα διαφέρει μεταξύ της υποδιαλέκτου της Προποντίδας και της Πελοποννήσου (Liosis, 2017):
| Υποδιάλεκτος | Κανόνας |
|---|---|
| Προποντίδας | Εγκλιτικό μετά από ρήμα στην αρχή· προκλιτικό διαφορετικά (μεσαιωνικό ελληνικό πρότυπο) |
| Πελοποννησιακή | Προκλιτικό σε σχεδόν όλα τα περιβάλλοντα |
Παραδείγματα
Προποντίδας — ρήμα στην αρχή (εγκλιτικό):
| θωράκαϊ (zorákaï) | ν’ (n’) | τον (ton) | αγό (agó) |
|---|---|---|---|
| είδαν | τον | τον | λαγό |
«Είδαν τον λαγό» — (Costakis 1957: 118)
Προποντίδας — όχι στην αρχή (προκλιτικό):
| μα (ma) | τ’ (t’) | παρακαλέσ’ (parakalés’) |
|---|---|---|
| ΜΕΛΛ | σε | παρακαλέσω |
«Θα σε παρακαλέσω» — (Costakis 1957: 96)
Πελοποννησιακή — προκλιτικό:
| νι (ni) | ενέντζε (enéndzze) |
|---|---|
| το | έφερε |
«Το έφερε» — (Liosis 2007)
Συσσωμάτωση Κλιτικών
Όταν μια κλιτική αντωνυμία και το κλιτικό βοηθητικό συνυπάρχουν στην ίδια ρηματική φράση, τα δύο κλιτικά συσσωματώνονται. Η σχετική τους σειρά διαφέρει μεταξύ των υποδιαλέκτων (Liosis, 2017):
Προποντίδας — βοηθητικό ρήματος + κλιτικό AA:
| πουλώ (pouló) | τα-σι (ta-si) | ένα (éna) | γρόσ’ (grós’) |
|---|---|---|---|
| πουλώντας | τα-ήταν | ένα | γρόσι |
«Ήθελε να τα πουλήσει για ένα γρόσι» — (Costakis 1957: 102)
Πελοποννησιακή — ΕΑ + βοηθητικό:
| μ-εκι (m-eki) | αούα (aoúa) | α (a) | μαμού (mamoú) | μοι (moi) |
|---|---|---|---|---|
| μου-ήταν | λέγοντας | η | γιαγιά | μου |
«Η γιαγιά μου μου έλεγε» — (Costakis 1986, 3: 394)
Κλιτικά Βοηθητικά Ρήματα
Το περιφραστικό ρηματικό σύστημα χρησιμοποιεί το βοηθητικό «είμαι» (ένι) ως κλιτικό στοιχείο. Στην οριστική, το βοηθητικό συνδυάζεται με τη μετοχή του κύριου ρήματος (Liosis, 2017):
| Τύπος | Δομή | Ερμηνεία |
|---|---|---|
| ένι ορού | ΒΟΗΘ + μετοχή | «βλέπω» |
| έμα ορού | ΒΟΗΘ.ΠΑΡ + μετοχή | «έβλεπα» |
Το Μελλοντικό Μόριο
Η υποδιάλεκτος της Προποντίδας χρησιμοποιεί το μόριο μα για τον σχηματισμό του μέλλοντα, ενώ τα Τσακώνικα της Πελοποννήσου χρησιμοποιούν το θα (όπως στην ΚΝΕ). Η προέλευση του μα δεν μπορεί να προέλθει από τη γραμματικοποίηση του βοηθητικού θέλω όπως στις περισσότερες ελληνικές διαλέκτους, και παραμένει άλυτη (Liosis, 2017).
| Υποδιάλεκτος | Μελλοντικό Μόριο | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Προποντίδας | μα | μα τ’ παρακαλέσ’ «θα σε παρακαλέσω» |
| Πελοποννησιακή | θα | θα ναμ’ αλεί «θα μας πει» |
Το Μόριο της Υποτακτικής να
Το μόριο της υποτακτικής να εισάγει τύπους υποτακτικής, όπως και στην Κοινή Νεοελληνική. Ωστόσο, τα Τσακώνικα διατηρούν μοναδικά μορφολογικά διακριτές καταλήξεις υποτακτικής παράλληλα με αυτό το μόριο (Liosis, 2017):
- να ορίνου «να βλέπω (μη-συντελεσμένο)»
- να οράου «να δω (συντελεσμένο)»
Απολιθωμένο Δοτικό Κλιτικό μοι
Τα Τσακώνικα διατηρούν το αρχαίο δοτικό κλιτικό μοι («μου») στις πλάγιες μορφές των προσωπικών αντωνυμιών, ένα απολιθωμένο κατάλοιπο της αρχαίας δοτικής πτώσης (Liosis, 2017).
Αναφορές
- Liosis, N. (2017). Tsakonian Studies: The State-of-the-Art. Tsakonian Studies State of the Art.md