Tsakonian Digital VaultΤα Τσακώνικα χωρίζονται σε τρεις κύριες υποδιαλέκτους: τη Νότια, τη Βόρεια και αυτή της Προποντίδας. Αυτή η σελίδα συγκρίνει τις βασικές γλωσσικές διαφορές μεταξύ τους. Για μεμονωμένες περιγραφές, δείτε 4.1 Southern Tsakonian, 4.2 Northern Tsakonian και 4.3 Propontis Tsakonian. Για το ιστορικό και κοινωνικό υπόβαθρο, δείτε 1.2 History and Status.
Επισκόπηση Υποδιαλέκτων
| Υποδιάλεκτος | Περιοχή | Κατάσταση | Βασικά Χαρακτηριστικά |
|---|---|---|---|
| Νότια (Πελοποννησιακή) | Νοτιοανατολική ακτή της Πελοποννήσου | Ενεργή (απειλούμενη) | Η καλύτερα τεκμηριωμένη· βάση των περισσότερων γραμματικών |
| Βόρεια (Πελοποννησιακή) | Ορεινά χωριά της Αρκαδίας | Ενεργή (απειλούμενη)· μεγαλύτερη επιρροή από την ΚΝΕ | Μεγαλύτερη κινητικότητα πληθυσμού· τα δημοτικά σχολεία επιτάχυναν την επαφή με την ΚΝΕ |
| Προποντίδας | Θάλασσα του Μαρμαρά (Βάτικα, Χαβουτσί) | Έχει εκλείψει από το ~1922 | Πιο συντηρητική από την Πελοποννησιακή· επηρεασμένη από τα θρακικά ελληνικά |
Μετά την ανταλλαγή πληθυσμών του 1922 μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, οι ομιλητές της Τσακωνικής της Προποντίδας διασκορπίστηκαν σε όλη την Ελλάδα και στράφηκαν στην Κοινή Νεοελληνική (Λιόσης, 2017).
Συντακτικές Διαφορές
Θέση των Κλιτικών Αντωνυμιών
Τα κλιτικά είναι άτονες αντωνυμίες που δεν μπορούν να σταθούν μόνες τους και πρέπει να στηρίζονται σε ένα ρήμα. Το αν τοποθετούνται πριν (πρόκλιση) ή μετά (έγκλιση) από το ρήμα είναι μία από τις πιο εντυπωσιακές διαφορές μεταξύ των υποδιαλέκτων και εξετάζεται λεπτομερώς στα κεφάλαια 5.9 Particles and Clitics και 5.8 Syntax. Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες θεωρητικά διαφορές μεταξύ των υποδιαλέκτων είναι η τοποθέτηση των κλιτικών αντωνυμιών (Λιόσης, 2017):
| Υποδιάλεκτος | Κανόνας | Παράδειγμα | Ερμηνεία |
|---|---|---|---|
| Προποντίδας | Έγκλιση μετά από αρχικά ρήματα· πρόκλιση σε κάθε άλλη περίπτωση (μεσαιωνικό ελληνικό πρότυπο) | θωράκαϊ ν’ τον αγό | ’Είδαν τον λαγό’ (ρήμα στην αρχή → έγκλιση) |
| Προποντίδας | (συνέχεια) | μα τ’ παρακαλέσ' | 'Θα σε παρακαλέσω’ (όχι στην αρχή → πρόκλιση) |
| Πελοποννησιακή | Πρόκλιση σε σχεδόν όλα τα περιβάλλοντα | νι ενέντζε | ’Το έφερε’ |
Συστάδες Κλιτικών
Όταν μια κλιτική αντωνυμία και το κλιτικό βοηθητικό συνυπάρχουν, η σχετική τους σειρά διαφέρει (Λιόσης, 2017):
| Υποδιάλεκτος | Σειρά Κλιτικών | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Προποντίδας | Βοηθητικό + Κλιτικό ΑΜ | πουλώ τα-σι ένα γρόσ’ |
| Πελοποννησιακή | ΕΜ + Βοηθητικό | μ-εκι αούα α μαμού μοι |
Μορφολογικές Διαφορές
Δήλωση Πτώσης στον Πληθυντικό
Στα Πελοποννησιακά Τσακώνικα, ο πληθυντικός είναι ουσιαστικά χωρίς κλίση ως προς την πτώση, αλλά τα αρσενικά ουσιαστικά παρουσιάζουν αλλομορφία μεταξύ του -οι (+έμψυχα) και του -ου (-άψυχα) (Λιόσης, 2017):
| Χαρακτηριστικό | Κατάληξη | Παραδείγματα | Ερμηνεία |
|---|---|---|---|
| +έμψυχα | -οι | αθρίπ-οι, υζοί | ’άνθρωποι’, ‘γιοι’ |
| -άψυχα | -ου | τόπ-ου, ακhού | ’τόποι’, ‘ασκιά’ |
Οι ημι-ομιλητές της βόρειας υποδιαλέκτου τείνουν να αποκαθιστούν το -ου ως δείκτη της αιτιατικής πληθυντικού (π.χ. ονομ. πληθ. οι ελάφοι έναντι αιτιατ. πληθ. τιρ ελάφου). Αυτό αποτελεί εμπλουτισμό του κλιτικού συστήματος — ένα σπάνιο παράδειγμα αντιστροφής της γραμματικοποίησης (της γενικής προσδοκίας ότι οι γραμματικές κατηγορίες απλοποιούνται με την πάροδο του χρόνου αντί να γίνονται πιο περίπλοκες) (Λιόσης, 2017). Για μια πληρέστερη εξήγηση, δείτε 4.2 Northern Tsakonian.
Μόριο Μέλλοντα
Η υποδιάλεκτος της Προποντίδας σχηματίζει τον μέλλοντα με το μόριο μα, το οποίο δεν μπορεί να προέλθει από τη γραμματικοποίηση του βοηθητικού θέλω όπως στην ΚΝΕ και στις περισσότερες διαλέκτους. Αυτό παραμένει ένα άλυτο ζήτημα στην τσακωνική γλωσσολογία (Λιόσης, 2017).
Φωνολογική Ποικιλότητα
Αρκετές φωνολογικές αντιθέσεις στα Τσακώνικα λειτουργούν ως κοινωνιογλωσσολογικές μεταβλητές, που συσχετίζονται με το φύλο, την ηλικία, την τοποθεσία και τον αλφαβητισμό του ομιλητή (Λιόσης, 2017):
| Μεταβλητή | Περιγραφή | Κοινωνιογλωσσολογική Σημασία |
|---|---|---|
| Δασέα έναντι ψιλών συμφώνων | /kʰ/ έναντι /k/ | Οι αντιθέσεις που συνδέονται με την περιφερειακή ταυτότητα είναι πιο ανθεκτικές στη φθορά |
| Ουρανικά έναντι φατνιακών-ουρανικών συμφώνων | /c/ έναντι /tʃ/ | Οι εμβληματικές αντιθέσεις αποκτούν αυξημένο «κοινωνικό φορτίο» |
Οι ημι-ομιλητές παράγουν υβριδικές μορφές που συνδυάζουν κανόνες ειδικούς για τα Τσακώνικα με φωνολογικούς κανόνες της ΚΝΕ. Για παράδειγμα, ένας μετατεθειμένος τσακωνικός τύπος [aiˈθa] ‘αδελφή’ μπορεί να δεχθεί πρόσθετη ουρανικοποίηση κατά το πρότυπο της ΚΝΕ, αποδίδοντας τον υβριδικό τύπο [aiˈθça] (Λιόσης, 2017).
Βόρεια (Κ) έναντι Νότιας (Λ): Οι Έντεκα Διαφορές
Ο Κωστάκης κατέγραψε συστηματικά έντεκα βασικές διαφορές μεταξύ της Βόρειας Τσακωνικής (Καστάνιτσα = Κ) και της Νότιας Τσακωνικής (Λεωνίδιο = Λ) (Κωστάκης, 1951):
I. Συμφωνική Αλλοίωση πριν από το /i/
Στη Νότια διάλεκτο, τα χειλικά και οδοντικά σύμφωνα (μ, π, φ, β, τ) υφίστανται μια μεταβολή πριν από το /ι/: μ→ν, π→κ, φ→θ, β→δ, τ→κ. Η Βόρεια διάλεκτος διατηρεί τα αρχικά σύμφωνα.
| Ερμηνεία | Βόρεια (Κ) | Νότια (Λ) |
|---|---|---|
| ‘φίλος’ | φίλε | θίλε |
II. Διατήρηση του /l/ πριν από Πίσω Φωνήεντα
Η Βόρεια Τσακωνική έχει αποκαταστήσει το /λ/ (/l/) πριν από τα /α, ο, ου/ υπό την επίδραση της Κοινής, ενώ η Νότια Τσακωνική το έχασε σε αυτά τα περιβάλλοντα. Για παράδειγμα, η Βόρεια (Κ) λάδι διατηρεί το /λ/, ενώ η Νότια (Λ) παρουσιάζει την απώλειά του.
III. Συχνότητα Δάσυνσης
Η Βόρεια Τσακωνική παρουσιάζει συχνότερη δάσυνση των κλειστών συμφώνων (κʰ, πʰ, τʰ) λόγω της μεγαλύτερης επαφής με γειτονικές μη τσακωνικές ελληνικές ποικιλίες. Για παράδειγμα, εκεί όπου οι Νότιοι ομιλητές χρησιμοποιούν το ψιλό κ, οι Βόρειοι ομιλητές μπορεί να προφέρουν κʰ.
IV–XI. Γραμματικές και Λεξιλογικές Διαφορές
Οι υπόλοιπες διαφορές (IV–XI) αφορούν ένα εύρος γραμματικών τύπων και λεξιλογικών επιλογών. Σε αυτούς τους τομείς, η Βόρεια Τσακωνική παρουσιάζει σταθερά μεγαλύτερη επιρροή από την Κοινή Νεοελληνική. Τα παραδείγματα περιλαμβάνουν:
- Το άρθρο: αιτιατική πληθυντικού αρσενικού τίρ στην (Κ), που σχηματίστηκε κατ’ αναλογία με το θηλυκό· έναντι τούρ στη (Λ), που σχηματίστηκε κατ’ αναλογία με το αρσενικό ενικό.
- Εκτεταμένα μόρια πληθυντικού των ουσιαστικών: Η Νότια χρησιμοποιεί τα μόρια -νε / -νανε / -τε πιο εκτεταμένα. Π.χ. (Λ) τα σπίτια-νε έναντι (Κ) τα σπίτια.
- Ρηματικοί τύποι: Η (Κ) τείνει να χρησιμοποιεί τύπους επηρεασμένους από την ΚΝΕ, εκεί όπου η (Λ) διατηρεί πιο αρχαϊκούς τσακωνικούς τύπους.
- Λεξιλόγιο: Αρκετές καθημερινές λέξεις διαφέρουν μεταξύ των δύο, με την (Κ) να δανείζεται περισσότερο από την ΚΝΕ.
- Συνολικά, η Βόρεια Τσακωνική περιγράφεται από τον Κωστάκη ως «εγγύτερη στην κοινή γλώσσα» (δηλ. την ΚΝΕ) από ό,τι η Νότια ποικιλία.
Βιβλιογραφία
- Λιόσης, Ν. (2017). Tsakonian Studies: The State-of-the-Art. Tsakonian Studies State of the Art.md
- Κωστάκης, Α. Π. (1951). Σύντομη Γραμματική της Τσακώνικης Διαλέκτου. Institut Français d’Athènes. Kostakis Short Grammar of Tsakonian 1951.md