3.1 Ορθογραφία

Η Ορθογραφία είναι το σύνολο των συμβάσεων για τη γραφή μιας γλώσσας — ποια γράμματα ή σύμβολα πρέπει να χρησιμοποιούνται και πώς να αναπαριστώνται οι ήχοι στη σελίδα. Η τσακώνικη γλώσσα στερείται μιας ενιαίας, ευρέως αποδεκτής ορθογραφικής συναίνεσης. Επειδή τα Τσακώνικα περιέχουν φωνήματα που δεν υπάρχουν στην Πρότυπη Νέα Ελληνική (ΠΝΕ) — όπως δασέα σύμφωνα, μετατρωγλικά τριβόμενα και συγκεκριμένα προστριβόμενα (δείτε το 2. Φωνολογία για μια πλήρη περιγραφή αυτών των ήχων) — μελετητές και ομιλητές έχουν αναπτύξει διάφορα συστήματα για την αναπαράσταση αυτών των ήχων χρησιμοποιώντας το ελληνικό αλφάβητο, συχνά συμπληρωμένο με διακριτικά σημεία (τόνους ή σημάδια που προστίθενται στα γράμματα) ή δίψηφα (συνδυασμοί δύο γραμμάτων που αντιπροσωπεύουν έναν μόνο ήχο). (García Chaparro, 2026)

Αυτή η σελίδα δίνει μια επισκόπηση των κύριων συστημάτων που χρησιμοποιούνται. Για τα ίδια τα φωνήματα, δείτε το 2. Φωνολογία. Για διαλεκτικούς χαρακτήρες (ειδικά το φωνήεν της Προποντίδας α̈), δείτε το 4.3 Τσακώνικα της Προποντίδας.

1. Το Τσακώνικο Αλφάβητο

Τα Τσακώνικα χρησιμοποιούν το τυπικό ελληνικό αλφάβητο με πρόσθετους κανόνες και αναγνώσεις για ορισμένα συμπλέγματα. (García Chaparro, 2026)

Γράμματα και Κοινές Αναγνώσεις

Κεφαλαίο	Πεζό	Όνομα	IPA	Μεταγραφή	Παράδειγμα (Τσακώνικα)	Ελληνικά
Α	α	Άλφα	[a]	a	Άγιε	Εκκλησία
Β	β	Βήτα	[v]	v	Βου	Κλαίω
Γ	γ	Γάμμα	[ɣ]	g	Γα	Γάλα
Δ	δ	Δέλτα	[ð]	d	Δίου	Δίνω
Ε	ε	Έψιλον	[e]	e	Ελλάδα	Ελλάδα
Ζ	ζ	Ζήτα	[z]	zz	Ζβαΐχου	Διαβάζω
Η	η	Ήτα	[i]	i	Μην	Μην
Θ	θ	Θήτα	[θ]	z	Θέου	Θέλω
Ι	ι	Γιώτα	[i]	i	Ιδέα	Ιδέα
Κ	κ	Κάππα	[k]	k	Κρίε	Κρέας
Λ	λ	Λάμδα	[l]	l	Λεκό	Λευκό
Μ	μ	Μι	[m]	m	Μάνα	Μητέρα
Ν	ν	Νι	[n]	n	Ναι	Ναι
Ξ	ξ	Ξι	[ks]	x	Ξέρου	Ξέρω
Ο	ο	Όμικρον	[o]	o	Όα	Όλα
Π	π	Πι	[p]	p	Παππού	Παππούς
Ρ	ρ	Ρο	[r]	r	Ρωτού	Ρωτώ
Σ	σ/ς	Σίγμα	[s]	s	Σάμερε	Σήμερα
Τ	τ	Ταυ	[t]	t	Τερέ	Τυρός
Υ	υ	Ύψιλον	[i]	y	Ύο	Νερό
Φ	φ	Φι	[f]	f	Φύου	Φεύγω
Χ	χ	Χι	[x]	ch	Χειμονικό	Χειμώνας
Ψ	ψ	Ψι	[ps]	ps	Ψιλέ	Μάτι
Ω	ω	Ωμέγα	[o]	o	Ωραία	Ωραία

Σημείωση για το Σίγμα: Όπως και στη Νέα Ελληνική, το σ χρησιμοποιείται στην αρχή και στη μέση των λέξεων, ενώ το ς χρησιμοποιείται στο τέλος. (García Chaparro, 2026)

Ιδιαίτερα Τσακώνικα Γράμματα

Για την αναπαράσταση ήχων που δεν υπάρχουν στην Πρότυπη Νέα Ελληνική, το ελληνικό αλφάβητο επεκτείνεται με τη χρήση διακριτικών σημείων. Παρόλο που δεν υπάρχει ένα ενιαίο επίσημο πρότυπο, το σύστημα Κωστάκη είναι το πιο ευρέως αναγνωρισμένο στη λογοτεχνία και την ακαδημία. (Liosis, 2017)

Οι πιο συνηθισμένοι ιδιαίτεροι χαρακτήρες που συναντώνται σε τσακώνικα κείμενα είναι:

Χαρακτήρας	IPA	Περιγραφή	Μεταγραφή	Παράδειγμα (Τσακώνικα)	Ελληνικά
κ̔, τ̔, π̔	[kʰ, tʰ, pʰ]	Δασέα σύμφωνα (προφέρονται με μια εκπνοή αέρα).	kh, th, ph	κ̔άρα	φωτιά
σ̌, ζ̌	[ʃ, ʒ]	Μετατρωγλικά τριβόμενα (όπως το αγγλικό sh και το s στο measure).	sh, zh	σ̌ίνα	βουνό
τσ̂, τζ̑	[t͡s̻, t̻͡ɕ]	Ιδιαίτερα προστριβόμενα (λαστιχοειδή οδοντικά και ουρανισμένα).	tss, tsz	τσ̂αι	και
ν̇, λ̣	[n, l]	Μη ουρανισμένοι ήχοι (χρησιμοποιούνται εκεί που τα ελληνικά συνήθως ουρανίζουν).	n’, l’	έν̇ι	είναι
ν̂	[ɲ]	Ουρανισμένο ρινικό που προκύπτει από συναίρεση.	ni’	ν̂’επέκα	είπα
α̈	[ä]	Φωνήεν Προποντίδας, ένα πολύ ανοικτό ‘α’.	a’	δα̈δά	τώρα

Αυτοί οι χαρακτήρες είναι απαραίτητοι για τη διάκριση λέξεων που διαφορετικά θα φαίνονταν πανομοιότυπες (π.χ. ένι [eɲi] “είμαι” έναντι έν̇ι [eni] “είναι”). (García Chaparro, 2026)

Δίψηφα και Συμπλέγματα

Δίψηφο	IPA	Μεταγραφή	Παράδειγμα	Ελληνικά
αι	[e]	a	Ναι	Ναι
ει	[i]	i	Κεινού	Πεινώ
οι	[i]	i	Πάσοι	Πολύ
ου	[u]	ou	Αού	Λέω
μπ	[b]	b (αρχικό) / mb (μέσο)	Μπατάτα	Πατάτα
ντ	[d]	d (αρχικό) / nd (μέσο)	Ντι	Δικό σου
γγ	[ŋ]	ng	Έγγου	Πηγαίνω
γκ	[g]	gk	Αφέγκη	Πατέρας
αυ/ευ	[af/ef]	av/ev (v/f)	Ευχαριστού	Ευχαριστώ

Εάν τα φωνήεντα προφέρονται χωριστά, χρησιμοποιούνται διαλυτικά (¨) (π.χ. αϊ [ai]). (García Chaparro, 2026)

Τονισμός

Τα σημάδια τόνου υποδεικνύουν την τονισμένη συλλαβή και πρέπει να σημειώνονται σε όλες τις λέξεις εκτός από τις μονοσύλλαβες (π.χ. εζού, αλλά ναι). (García Chaparro, 2026)

2. Ιστορικά και Ακαδημαϊκά Συστήματα

Κατά τη διάρκεια των αιώνων, αρκετοί μελετητές προσπάθησαν να μεταγράψουν τα Τσακώνικα πριν καθιερωθεί ένα πρότυπο.

Πρώιμες Καταγραφές (17ος - 18ος αιώνας)

• Evliyâ Çelebi (1668): Οθωμανική τουρκική γραφή. (Liosis, 2017)
• Villoison (1788): Σύντομες καταγραφές. (Liosis, 2017)

Συστηματικές Γραμματικές του 19ου αιώνα

• Οικονόμου (1846, 1870): Χρησιμοποίησε τα κχ, τθ, πφ για τα δασέα. (García Chaparro, 2024)
• Michael Deffner (1881, 1923): Εισήγαγε διακριτικά για τα δασέα, τα μετατρωγλικά και τα ουρανικά. (García Chaparro, 2024)

20ός αιώνας: Το Πρότυπο Κωστάκη

Θανάσης Κωστάκης (1951, 1986): Βελτίωσε το σύστημα του Deffner χρησιμοποιώντας διακριτικά σημεία. Χρησιμοποιείται στο Λεξικό της Τσακωνικής Διαλέκτου και παραμένει το ακαδημαϊκό πρότυπο σήμερα. (Liosis, 2017)

Για το γλωσσολογικό έργο του Κωστάκη και την τεκμηρίωση της διαλέκτου από αυτόν, δείτε το 1.2 Ιστορία και Κατάσταση.

Γράμμα	Ήχος	Μεταγραφή	Τσακώνικα	Ελληνικά
κ̔	[kʰ]	kh	κ̔αρα	φωτιά
τ̔	[tʰ]	th	τ̔αίνου	σηκώνω
π̔	[pʰ]	ph	επ̔έρι	χθες
σ̌	[ʃ]	sh	σ̌ίνα	βουνό
ζ̌	[ʒ]	zh	κάζ̌υ	καρύδι
τσ̂	[t͡s̻]	tss	τσ̂αι	και
τζ̑	[t̻͡ɕ]	tsz	τζ̑αμοζ̌άζου	βάζω κάτι σε επισφαλή θέση
ν̇	[n]	n’	έν̇ι	είναι
λ̣	[l]	l’	λ̣ίμνα	λίμνη
ν̂	[ɲ]	ni’	ν̂’επέκα	του/της/το είπα
α̈	[ä]	a’	δα̈δά	τώρα (Προποντίδα)

Ειδικοί Χαρακτήρες για τα Τσακώνικα της Προποντίδας: Στη γραμματική του 1951, ο Κωστάκης εισήγαγε πρόσθετα διακριτικά για να αναπαραστήσει μοναδικές φωνητικές εξελίξεις στη διάλεκτο της Προποντίδας (Kostakis, 1951):

Κανόνες Ουρανίωσης στον Κωστάκη:

Η ουρανίωση είναι η διαδικασία με την οποία ένα σύμφωνο αποκτά μια ποιότητα παρόμοια με το ‘y’ πριν από εμπρόσθια φωνήεντα όπως το [i]. Στο σύστημα του Κωστάκη:

• Τα ν και λ ουρανίζονται ([ɲ], [ʎ]) πριν από ήχους [i] (ι, υ, ει, οι…).
• Τα ν̇ και λ̣ υποδηλώνουν μη ουρανισμένους ήχους σε περιβάλλοντα όπου κανονικά θα ουρανίζονταν. (García Chaparro, 2024)
• Το ν̂ αντιπροσωπεύει ένα ουρανισμένο [ɲ] που προκύπτει από συναίρεση, εμφανιζόμενο συχνά ως ν̂’ πριν από φωνήεν. (García Chaparro, 2024)

3. Σύγχρονες και Ψηφιακές Ορθογραφίες

Στον 21ο αιώνα, οι πρακτικές ανάγκες — ειδικά η πληκτρολόγηση σε τυπικά πληκτρολόγια υπολογιστών — ώθησαν σε νέες προτάσεις που αντικαθιστούν τα δύσχρηστα διακριτικά με συνδυασμούς χαρακτήρων.

Ορθογραφία Μαρνέρη (2024)

Αναπτύχθηκε από τον Πάνο Μαρνέρη για την απλοποίηση της πληκτρολόγησης χρησιμοποιώντας δίψηφα και το γράμμα h. (García Chaparro, 2026)

Ήχος	Αναπαράσταση	Σημειώσεις
[kʰ], [tʰ], [pʰ]	κχ, τθ, πφ	Χρησιμοποιεί ιστορικά δίψηφα.
[ʃ], [ʒ]	σh, ζh	Χρησιμοποιεί το h για το μετατρωγλικό.
[ɲi]	ννι	Αναπαριστά την ουρανίωση με διπλό σύμφωνο.
[ni]	νι	Δεν το διακρίνει από το μη ουρανισμένο [ni].
[li] / [ʎi]	λι	Δεν διακρίνει μεταξύ λι έναντι λ̣ι.

Simple Kostakis (2025)

Προτάθηκε από τον Jaime García Chaparro ως γέφυρα χρησιμοποιώντας δίψηφα και τρίψηφα, διατηρώντας παράλληλα μια αντιστοιχία ένα-προς-ένα με το σύστημα του Κωστάκη για ψηφιακή προσβασιμότητα. Τα δίψηφα είναι συνδυασμοί δύο γραμμάτων που αντιπροσωπεύουν έναν μόνο ήχο (π.χ. κχ για το [kʰ])· τα τρίψηφα είναι συνδυασμοί τριών γραμμάτων. Το Simple Kostakis συνθέτει στοιχεία από την ακαδημαϊκή ακρίβεια και τα πρακτικά μοντέλα που βασίζονται σε δίψηφα, καθιστώντας τα Τσακώνικα προσβάσιμα σε οποιοδήποτε τυπικό ελληνικό πληκτρολόγιο (García Chaparro, 2024).

Βασική Αντιστοίχιση:

Ήχος	Κωστάκης	Simple Kostakis	Μεταγραφή
/kʰ/	κ̔	κχ	kh
/tʰ/	τ̔	τθ	th
/pʰ/	π̔	πφ	ph
/ʃ/	σ̌	ξξ	sh
/ʒ/	ζ̌	ζζ	zh
[t͡s̻]	τσ̂	τσσ	tss
[t̻͡ɕ]	τζ̑	τσζ	tsz
/ni/	ν̇ι	ν’ι	n’i
/ɲi/	νι	νι	ni
/ɲ/	ν̂	νι’	ni’
/li/	λ̣ι	λ’ι	l’i
/ʎi/	λι	λι	li
/ä/	α̈	α’	a’

Διάκριση Προστριβόμενων: Το Simple Kostakis διατηρεί την αντίθεση μεταξύ του τυπικού προστριβόμενου τσ [ts] και του λαστιχοειδούς οδοντικού προστριβόμενου τσσ [t͡s̻] (το τσ̂ του Κωστάκη). Αυτή η διάκριση συχνά συγχωνεύεται σε άλλες σύγχρονες προτάσεις, αλλά διατηρείται εδώ για γλωσσολογική συνέπεια (García Chaparro, 2024).

4. Σύγκριση Αναπαραστάσεων

Αναπαράσταση Φωνημάτων

Ήχος	Κωστάκης	Μαρνέρης	Simple Kostakis	Μεταγραφή
[kʰ]	κ̔	κχ	κχ	kh
[tʰ]	τ̔	τθ	τθ	th
[pʰ]	π̔	πφ	πφ	ph
[ʃ]	σ̌	σh	ξξ	sh
[ʒ]	ζ̌	ζh	ζζ	zh
[ɲi]	νι	ννι	νι	ni
[ni]	ν̇ι	νι	ν’ι	n’i
[ɲ]	ν̂	νι	νι’	ni’
[ʎi]	λι	λι	λι	li
[li]	λ̣ι	λι	λ’ι	l’i
[t͡s̻]	τσ̂	τσσ	τσσ	tss
[t̻͡ɕ]	τζ̑	τσζ	τσζ	tsz

Σύγκριση Παραδειγμάτων

Αγγλικά	Κωστάκης	Μαρνέρης	Simple K.	Μεταγραφή	ΠΝΕ
fire	κ̔άρα	κχάρα	κχάρα	khára	φωτιά
lift	τ̔αίνου	τθαίνου	τθαίνου	thaínou	σηκώνω
mountain	σ̌ίνα	σhήνα	ξξίνα	shína	βουνό
walnut	κάζ̌υ	κάζhυ	κάζζυ	kázhi	καρύδι
I am	ένι	έννι	ένι	éni	είμαι
he is	έν̇ι	ένι	έν’ι	én’i	είναι
and	τσ̂αι	τσαι	τσσαι	tssé	και

Αναφορές

• García Chaparro, J. (2024). Simple Kostakis: A Tsakonian orthography proposal for the early digital era. Simple Kostakis Orthography Proposal.md
• García Chaparro, J. (2025a). Tsakonian Digital: Tsakonian’s journey towards Artificial Intelligence. Tsakonian Digital Tsakonian’s journey towards Artificial Intelligence.md
• García Chaparro, J. (2026). Learn Tsakonian: Alphabet and orthographies. Learn Tsakonian Orthography.md
• Καμβύσης, Ι. (2020). Για να κ̔οντούμε τα γρούσσα ναμου. Λεωνίδιο: Αρχείο Τσακωνιάς.
• Κωστάκης, Θ. (1986). Λεξικό της Τσακωνικής Διαλέκτου. Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών.
• Λιόσης, Ν. (2024). Tsakonian Studies: The State-of-the-Art. Tsakonian Studies State of the Art.md
• Μαρνέρης, Π. (2024). Το βιβλίε νάμου. Α Τσακωνοπαρέα.
• Nowakowski, M. (2024). Orthography proposal for the Tsakonian language. Leonidio.