Los sustantivos en tsakonio se clasifican por género, número y caso, aunque el sistema ha sufrido una simplificación y reducción significativas en comparación con sus raíces en el griego antiguo. Aunque muchos patrones coinciden con el griego moderno estándar, el tsakonio conserva formas arcaicas distintivas y desarrollos únicos, especialmente en sus clases de declinación y en la pérdida progresiva del caso genitivo.

Glosario gramatical: Un caso es una categoría gramatical que marca el papel de un sustantivo en una oración. El caso nominativo marca el sujeto (‘el gato ve’); el genitivo marca la posesión (‘la cola del gato’); el acusativo marca el complemento directo (‘veo al gato’). Una declinación es un patrón de desinencias que sigue un sustantivo. El género en griego (y en muchas otras lenguas) es una propiedad gramatical de cada sustantivo, no necesariamente relacionada con el sexo biológico: todos los sustantivos son masculinos, femeninos o neutros, y esto determina qué desinencias de artículo y adjetivo emplean.

Para el origen histórico dórico de las formas nominales, véase 1.3 Herencia dórica. Para ver cómo la pérdida del genitivo afecta a la sintaxis, véanse 5.8 Sintaxis y 5.7 Preposiciones y posposiciones.

Género

El tsakonio tiene tres géneros: masculino, femenino y neutro. El género se marca mediante el artículo determinado, la desinencia del sustantivo y la concordancia con los adjetivos (Kisilier & Mertyris, 2018).

Artículo determinado por género

CasoMasculinoFemeninoNeutro
Nominativoο (o)α (a)το (to)
Genitivoτου (tou)ταρ (tar) (vocales) / τα (ta) (cons.)του (tou)
Acusativoτον (ton)ταν (tan) (vocales) / τα (ta) (cons.)το (to)

Las variantes del artículo femenino son resultado del rotacismo (el cambio fonético /s/ → /r/; véase 2. Fonología): τας (tas) > ταρ (tar) ante vocales (p. ej., ταρ αγάκη (tar agáki) ‘del amor’). Ante consonantes, la /s/ final del genitivo y la /n/ final del acusativo se asimilaron o se perdieron, dando lugar al sincretismo (la fusión de dos formas anteriormente distintas en una sola) entre los artículos del genitivo y del acusativo (τα, ta) (Kisilier & Mertyris, 2018).

Sistema de casos

El sistema de casos del tsakonio se compone principalmente de tres casos funcionales: nominativo, genitivo y acusativo.

CasoFunción principalEstado
NominativoSujeto de la oraciónPlenamente funcional
GenitivoPosesión, relaciónEn declive; pérdida casi total en el plural
AcusativoComplemento directo, complemento de preposicionesPlenamente funcional; reemplaza con frecuencia al genitivo

El caso dativo (que marca los complementos indirectos, p. ej. ‘al gato’) ha desaparecido por completo. En su lugar, el complemento indirecto se expresa utilizando una preposición (generalmente σε, ‘a/para’) seguida del caso acusativo. Por ejemplo, para decir ‘le doy el libro a la chica’, se dice ένι δίου το βιβλίε τ̔αν κοπέα (éni díou to vivlíe than kopéa). Los registros tempranos (p. ej., Oikonomos, 1870) listaban formas de dativo, pero eran acusativos con preposición o errores influidos por la Katharevousa (el registro formal arcaizante del griego empleado en contextos oficiales hasta la década de 1970, que conservaba artificialmente formas antiguas ausentes en la lengua hablada) (Kisilier & Mertyris, 2018).

Rotacismo en la marcación de caso

La conservación del antiguo cambio dórico/lacónico de /s/ intervocálica a /r/ afecta directamente a la marcación del caso femenino (Kisilier & Mertyris, 2018):

  • Ante vocales: τας (tas) → ταρ (tar) (p. ej., ταρ αγάκη (tar agáki) ‘del amor’). Esto preserva una distinción fonológica entre el genitivo y el acusativo.
  • Ante consonantes: La /s/ final del artículo genitivo y la /n/ final del artículo acusativo se asimilan o se pierden, haciendo que los casos confluyan en sincretismo (p. ej., α νύ[ι]θη (a ný[i]zi) → gen./ac. τα νύ[ι]θη (ta ný[i]zi)).

Clases de declinación

Los sustantivos tsakonios se agrupan en clases de declinación según el patrón de desinencias que adoptan. Estas clases se corresponden en líneas generales con las declinaciones del griego antiguo (1.ª, 2.ª, 3.ª), pero con cambios significativos. Las tablas que siguen emplean las formas del nominativo (sujeto) y del genitivo (posesión); también se incluyen las formas de plural. Para la teoría completa sobre el declive del genitivo, véase (Kisilier & Mertyris, 2018).

Sustantivos masculinos

Tipo -α (1.ª declinación antigua)

El genitivo se distingue a menudo solo por el artículo (Kisilier & Mertyris, 2018).

NominativoGenitivoTranslit.Significado
ο ταμίατου ταμίαo tamía, tou tamíaadministrador
ο νομίατου νομίαo nomía, tou nomíapastor
ο βορίατου βορίαo voría, tou voríaviento del norte
ο όντατου όνταo ónta, tou óntadiente
ο πούατου πούαo poúa, tou poúapie
ο σ̌ίνατου σ̌ίνου*o shína, tou shínoumontaña
ο Σπαρτιάτατου Σπαρτιατού*o Spartiáta, tou Spartiatoúespartano
ο πέτακατου πετάκου*o pétaka, tou petákoutipo de gusano
ο στρατιώτατου στρατιώτου*o stratióta, tou stratiótousoldado

*Nota: Los genitivos en -ου (-ou) de esta clase probablemente resultan de la influencia del griego moderno estándar.

Tipo -ο/-ε (2.ª declinación antigua)

El patrón masculino más productivo, con genitivo en -ου (-ou) (Kisilier & Mertyris, 2018).

SubtipoNominativoGenitivoTranslit.Significado
-ο (bisíl.)ο βράχοτου βράχουo vrácho, tou vráchouroca
ο λιούκοτου λιούκουo lioúko, tou lioúkoulobo
ο μόκ̔οτου μόκ̔ουo mókho, tou mókhouternero
ο νόμοτου νόμουo nómo, tou nómouley
ο όγετου όγουo óge, tou ógoupalabra
ο τσ̌άοτου τσ̌άουo tsháo, tou tsháoumacho cabrío
ο τσ̂ήποτου τσ̂ήπουo tssípo, tou tssípoujardín
-ό (bisíl.)ο αγότου αγούo agó, tou agoúliebre
ο σοφότου σοφούo sofó, tou sofoúsabio
ο φαγότου φαγούo fagó, tou fagoúbellota
ο αρμότου αρμούo armó, tou armoúarticulación
ο βορβότου βορβούo vorvó, tou vorvoúbulbo
-ο (trisíl.)ο άθρωποτου αθρούπουo áthropo, tou athroúpouhombre
ο άτσ̌ωποτου ατσ̌ούπουo átshopo, tou atshoúpouhombre
ο ακ̔ότου ακ̔ούo akhó, tou akhoúodre de vino
ο βότσ̌ετου βότσ̌ουo vótse, tou vótsouuva
ο κώλετου κώλουo kóle, tou kólounalga
ο ξένετου ξένουo xéne, tou xénouextranjero
ο όνετου όνουo óne, tou ónouburro
ο πέτσ̌ετου πέτσ̌ουo pétse, tou pétsoupiedra
ο πόρετου πόρουo póre, tou póroupuerta
ο σίδερετου σιδέρουo sídere, tou sidérouhierro
ο φούρνετου φούρνουo foúrne, tou foúrnouhorno
ο χιούρετου χιούρουo chioúre, tou chioúroucerdo
ο γαμπρέτου γαμπρούo gambré, tou gamproúyerno
ο καφέτου καφούo kafé, tou kafoúcafé
ο τσ̂αιρέτου τσ̂αιρούo tssairé, tou tssairoútiempo/época
ο υζέτου υζούo yzzé, tou yzzoúhijo
ο ψιλέτου ψι[λ]ούo psilé, tou psi[l]oúojo

Tipos especiales (3.ª declinación antigua)

NominativoGenitivoTranslit.SignificadoOrigen en griego antiguo
ο κούετου κουνέo koúe, tou kounéperro< κύων (kyon) → κυνός (kynos)
ο ούθιτου ουθίουo oúzi, tou ouzíouserpiente< ὄφις (ófis) → ὄφεος (ófeos)
ο μήνατου μηνέo mína, tou minémes3.ª declinación antigua

Resumen de los tipos de declinación nominal

La siguiente tabla resume los principales tipos de declinación nominal en tsakonio según la clasificación de (García Chaparro, 2023):

GéneroTipoNominativoGenitivoPlural
MasculinoA1-α (-a)-α (-a)-οι (-oi)
A2-α (-a)-α (-a)-ε (-e)
A3-α (-a)-α (-a)-ου (-ou)
A1-ε / -ο (-e / -o)-ου (-ou)-οι (-oi)
A3-ε / -ο (-e / -o)΄-ου (‘-ou)-ου (-ou)
A4-ε / -ο (-e / -o)-ου (-ou)-ουνε (-oune)
A5-α / -η (-a / -i)
-ε / -ου (-e / -ou)
-α / -η (-a / -i)
-ε / -ου (-e / -ou)
-αδε / -ηδε (-ade / -ide)
-εδε / -ουδε (-ede / -oude)
Irreg.γέρου (gérou)γέρου (gérou)γέροι (géroi)
αθή (azí)αθή (azí)αθήνε (azíne)
ούθι (oúzi)ουθίου (ouzíou)ουθίουνε (ouzíoúne)
ψιλέ (psilé)ψιού (psioú)ψιλ̣οί (psil’oí)
κούε (koúe)κουνέ (kouné)κούν̇οι (koún’oi)
μήνα (mína)μηνέ (miné)μην̇οι (mín’oi)
FemeninoΘ1-α (-a)-α / -έ (-a / -é)-ε (-e)
Θ2-α (-a)-α / -έ (-a / -é)-λε (-le)
Θ4-α (-a)-α / -έ (-a / -é)-αδε (-ade)
Θ3-ά ()-α / -έ (-a / -é)-άε (-áe)
Θ1-η (-i)-η / -έ (-i / -é)-ε (-e)
Θ4-η (-i)-η / -έ (-i / -é)-αδε (-ade)
Θ5-ου (-ου)-ου (-ou)-ουδε (-oude)
Irreg.μάτη (máti)μάτη / ματερί (máti / materí)ματέρε (matére)
σάτη (sáti)σάτη / σατερί (sáti / saterí)σατέρε (satére)
άμπελε (ámpele)άμπελε / άμπελ̣ή (ámpele / ampel’í)άμπελ̣ή (ampel’í)
κρόπο (krópo)κρόπου (krópou)κρόπε (krópe)
NeutroΥ5-ε (-e)-ατα (-ata)
Υ1-ο / -υ (-o / -y)-ου (-ou)-α (-a)
Υ3-ι (-i)-ίου (-íou)-ια (-ia)
Υ4-η (-i)-ητα (-ita)
Υ1-ου (-ou)-ου (-ou)-α (-a)
Υ2-μα / -ιμο (-ma / -imo)-μάτου / -ιμάτου (-mátou / -imátou)-ματα / -ιματα (-mata / -imata)
Irreg.κόκαλε (kókale)κόκαλε (kókale)κόκα (kóka)
τσ̌έρβουλε (tshérvoule)τσ̌έρβουλε (tshérvoule)τσ̌έρβα (tshérva)
π̔ιτόκαλε (phitókale)π̔ιτόκαλε (phitókale)π̔ιτόκα (phitóka)
κάλ̣ι (kal’i)κάλ̣ι (kal’i)κάβα (káva)
μάλ̣ι (mal’i)μάλ̣ι (mal’i)μάβα (máva)
άι (ái)άι (ái)άζα (ázza)

Sustantivos femeninos

Patrón I: Sincrético (inicio de consonante)

Ante consonantes, el artículo de genitivo se fusiona con el de acusativo. Ante vocales, el rotacismo preserva la distinción (ταρ vs ταν) (Kisilier & Mertyris, 2018).

NominativoGenitivoAcusativoTranslit.Significado
α νύ[ι]θητα νύ[ι]θητα νύ[ι]θηa ný[i]zi, ta ný[i]zinovia
α χούρατα χούρατα χούραa choúra, ta choúracampo
α αγάκηταρ αγάκηταν αγάκηa agáki, tar agáki, tan agákiamor
α ελ̣ίαταρ ελ̣ίαταν ελ̣ίαa el’ía, tar el’ía, tan el’íaolivo

Patrón II: Genitivo en -έ ()

La desinencia de genitivo femenino más común, posiblemente derivada del locativo del griego antiguo (Kisilier & Mertyris, 2018).

NominativoGenitivoTranslit.Significado
α θάσσατα θασσέa zássa, ta zassémar
α κ̔άρατα κ̔αρέa khára, ta kharéfuego
α κότ̒ατα κοτ̒έa kótia, ta kotiégallina
α γίδατα γιδέa gída, ta gidécabra
α νιούτ̒ατα νιουτ̒έa nioútia, ta nioutiénoche
α μοίρατα μοιρέa moíra, ta moirédestino/suerte
α χούρατα χουρέa choúra, ta chourécampo
α σκούπατα σκουπέa skoúpa, ta skoupéescoba
α καμάρατα καμαρέa kamára, ta kamaréarco/bóveda
α κράκατα κρατσέa kráka, ta kratséllave
α κατσούατα κατσουλέa katsoúa, ta katsoulégato
α κούλικατα κουλιτσ̂έa koúlika, ta koulitssévaca
α φούκ̔ατα φουτσέa foúkha, ta foutsébarriga/vientre
α αβουτάνατα αβουτανέa avoutána, ta avoutanéoreja
α κολιούρατα κολiouρέa kolioúra, ta koliourépan redondo
α στέρνατα στερνέa stérna, ta sternécisterna
α τσ̂οίτατα τσ̂oiτέa tssoíta, ta tssoitécama
α σβάρνατα σβαρνέa svárna, ta svarnérastra/grada
α προβάτατα προβατέa prováta, ta provatéoveja

Patrón III: Genitivo en -ή ()

Un grupo más reducido que tiene su origen en la 3.ª declinación antigua (Kisilier & Mertyris, 2018).

NominativoGenitivoTranslit.Significado
α [α]μέρατα [α]μερήa [a]méra, ta [a]merídía
α γουναίκατα γουναιτσ̂ήa gounaíka, ta gounaitssímujer
α μάτητα ματερήa máti, ta materímadre
α σάτητα σατερήa sáti, ta sateríhija
α χέρατα χερήa chéra, ta cherímano
α άμπελετα αμπελήa ámpele, ta ampelíviña
α κοπέατα κοπελ̣ήa kopéa, ta kopel’íchica
α τσ̂έατα τσ̂ελήa tssέα, ta tsselícasa
α τσ̌ίχατα τσ̌ιχήa tshícha, ta tshichícabello
α τσουφάτα τσουφαλ̣ήa tsoufά, ta tsoufal’ícabeza

Sustantivos neutros

Genitivo en -ου (-ou)

Se emplea para los neutros derivados de la 2.ª declinación antigua (Kisilier & Mertyris, 2018).

SubtipoNominativoGenitivoTranslit.Significado
το γάστενετου γαστένουto gástene, tou gasténoucastaña
το κούμαρετου κουμάρουto koúmare, tou koumároufruto del madroño
το άχανετου αχάνουto áchane, tou achάνουcol
το σχολείετου σχολείουto scholéie, tou scholéiouescuela
το σίδερετου σιδέρουto sídere, tou sidérouhierro
-οτο μόκ̔οτου μόκ̔ουto mókho, tou mókhouternero
το πεύκοτου πεύκουto peúko, tou peúkoupino
το σούκοτου σούκουto soúko, tou soúkouhigo
το σάκ̔οτου σάκ̔ουto sάkho, tou sάkhousaco
το άογοτου αόγουto áogo, tou aógoucaballo
-ι/-ίτο βαννίτου βαννίουto banní, tou banníoucordero
το μάλιτου μαλίουto máli, tou malίουmanzana
το καμπζίτου καμπζίουto kampzzí, tou kampzzíouniño
το κάλιτου καλίουto κάλι, tou kalίουmadera/palo
το πουλ̃ίτου πουλ̃ίουto poul̃ί, tou poul̃ίoupájaro
το ψάζ̌ιτου ψαζ̌ίουto psázhi, tou psazhίουpez/pescado
το χράμιτου χραμίουto chράμι, tou chramίουtemplo/iglesia
το ζοβγάζ̌ιτου ζοβγαζ̌ίουto zobgázhi, tou zobgazhίουpar
το βουζίτου βουζίουto bouζί, tou bouζίουpecho/mama
το δοχύζ̌ιτου δοχυζ̌ίουto dochýzhi, tou dochyzhίουpuente
το λεοντάριτου λεονταρίουto leontári, tou leontarίουleón
το κρεβάκιτου κρεβακίουto krebάκι, tou krebakίουcama
Retr. de acentoτο σκούνδιτου σκούντουto skoúndi, tou skoúndouajo
το χόντιτου χόντουto chónti, του chóndouhierba
το χωζ̌ύγιτου χωζ̌ύγουto chozhýgi, του chozhýγουcal/piedra caliza

Tipos especiales: Genitivo en -άτου (-átou)

Derivados de los temas de la 3.ª declinación antigua (Kisilier & Mertyris, 2018).

SubtipoNominativoGenitivoTranslit.SignificadoOrigen
-ματο σώματου σωμάτουto sóma, tou somátoucuerpo-ματος (-matos)
το κράματου κραμάτουto kráma, tou kramátousarmiento de vid-ματος (-matos)
το βά[μ]ματου βα[μ]μάτουto vá[m]ma, tou va[m]mátoullanto/lloro-ματος (-matos)
το χώματου χωμάτουto chóma, tou chomátoutierra/suelo-ματος (-matos)
το πούματου πουμάτουto poúma, tou poumátoutapa/cubierta-ματος (-matos)
το πάπουματου παπουμάτουto pápouma, tou papoumátoucolcha/edredón-ματος (-matos)
το ζύμουματου ζυμουμάτουto zýmouma, tou zymoumátoumasa/amasado-ματος (-matos)
το άρτουματου αρτουμάτουto ártouma, tou artoumátouqueso-ματος (-matos)
-ιμοτο γράψιμοτου γραψιμάτουto grápsimo, tou grapsimátouescritura-ματος (-matos)
το σ̌άψιμοτου σ̌αψιμάτουto shápsimo, tou shapsimátoucostura-ματος (-matos)
το κ̔σ̌ύσιμοτου κ̔σ̌υσιμάτουto khshýsimo, tou khshysimátoulavado-ματος (-matos)
το σ̌έψιμοτου σ̌εψιμάτουto shépsimo, tou shepsimátoualimentación/nutrición-ματος (-matos)
Antiguo /-t/το γατου γάτουto ga, tou gátouleche< γάλα (gála) → γάλακτος (gálaktos)
το ύοτου υβάτουto ýo, tou ybátouagua< ὕδωρ (ýdor) → ὕδατος (ýdatos)
το κρίετου κριάτουto kríe, tou kriátoucarne< κρέας (kréas) → κρέατος (kréatos)
το γούνατου γουνάτουto goúna, tou gounátourodilla< γόνυ (góny) → γόνατος (gónatos)

Número plural

La formación del plural en tsakonio carece en gran medida de flexión casual en los dialectos del Peloponeso (Liosis, 2017).

Distinción de animacidad

Los sustantivos masculinos muestran una distinción de animacidad en sus sufijos de plural (Liosis, 2017):

  • +animado: Utiliza -οι (-oi) (p. ej., αθρίποι (azrípoi) ‘personas’, υζοί (yzzoí) ‘hijos’).
  • -animado: Utiliza -ου (-ou) (p. ej., τόπου (tópou) ‘lugares’, ακ̔ού (akhoú) ‘vasijas’).

Reintroducción del caso en semihablantes

En el subdialecto septentrional, los semihablantes restauran a veces -ου (-ou) como marcador de acusativo plural (p. ej., nom.pl. οι ελάφοι (oi eláfoi) frente a ac.pl. τιρ ελάφου (tir eláfou)), reintroduciendo una distinción de caso en un paradigma por lo demás sincrético (Liosis, 2017).

El caso genitivo y su declive

El caso genitivo está experimentando una reducción y sustitución progresivas. Aunque funcional en singular para muchos sustantivos, ha desaparecido casi por completo en el plural (Kisilier & Mertyris, 2018).

Declive en el singular

  • Sustantivos neutros en -άτου (-átou) y -ίου (-íou): Los hablantes actuales han abandonado casi por completo estas formas (p. ej., σωμάτου (somátou), μαλίου (malíou) apenas se emplean) (Kisilier & Mertyris, 2018).
  • Sustantivos femeninos en -έ (): Las formas distintas como κ̔αρέ (kharé) (fuego) coexisten a menudo con variantes no flexionadas (κ̔άρα, khára) o han desaparecido por completo (Kisilier & Mertyris, 2018).
  • Variación: Algunos sustantivos muestran regularización hacia el patrón -ου (-ou) o pérdida directa de desinencias (p. ej., πέτσ̌ε (pétse) → gen. πέτσ̌ε (pétse)).

Pérdida en el plural

El genitivo plural se limita a unas pocas expresiones fijas de edad, cantidad o valor (Kisilier & Mertyris, 2018).

NominativoGen. PluralTranslit.Significado
αμέρααμερούaméra, ameroú’día’
γίδαγιδούgída, gidoú’cabra’
δραχουμήδραχουμούdrachoumí, drachoumoú’dracma’
εριφόεριφούerifó, erifoú’cabrito’
μήναμηνούmína, minoú’mes’
χρόνεχρονούchróne, chronoú’año’
ψαλίαψαλιδούpsalía, psalidoú’tijeras’

Ejemplos: δέκα χρονού καμπζί (déka chronoú kampzzí, ‘un niño de diez años’), δύ’ μηνού καμπζί (dý’ minoú kampzzí, ‘un niño de dos meses’).

Alternativas perifrásticas

La posesión se expresa cada vez más mediante dos estrategias principales (Kisilier & Mertyris, 2018):

  1. Sustitución por acusativo: οι πούε τα κότ̒α (oi poúe ta kótia, ‘las patas de la gallina’).
  2. Sintagmas preposicionales:
    • Con σε (‘en/a’): οι ψιλοί σ’ έταν̇η τα γουναίκα (oi psiloί s’ étan’i τα γουναίκα, ‘los ojos de esta mujer’). Se produce coalescencia ante el artículo: οι ψιλοί τ̒ουρ αθρίποι (oi psiloί tiour azrípoi, ‘los ojos de las personas’).
    • Con από (‘de’): οι πούε από τα καμπζία (oi poúe apó τα kampzzía, ‘las patas de los niños’).