Tsakonian Digital VaultΤο τσακωνικό ρηματικό σύστημα χαρακτηρίζεται από έναν συνδυασμό συντηρητικών δωρικών χαρακτηριστικών και μοναδικών καινοτομιών. Διατηρεί ένα σύστημα ποιού ενέργειας (Μη-Συντελεσμένο έναντι Συντελεσμένου) και φωνών (Ενεργητική έναντι Παθητικής), χρησιμοποιώντας συχνά περιφραστικές δομές.
Γλωσσάρι γραμματικής: Το ποιόν ενέργειας αναφέρεται στο αν μια ενέργεια θεωρείται συνεχιζόμενη/επαναλαμβανόμενη (Μη-Συντελεσμένο) ή ολοκληρωμένη/στιγμιαία (Συντελεσμένο) — μια διάκριση πιο έντονη στα Τσακώνικα και στις σλαβικές γλώσσες απ’ ό,τι στα αγγλικά. Η φωνή δείχνει αν το υποκείμενο κάνει την ενέργεια (Ενεργητική) ή τη δέχεται (Παθητική). Μια περιφραστική δομή χρησιμοποιεί δύο λέξεις (ένα βοηθητικό + έναν τύπο του κύριου ρήματος) αντί για έναν μόνο κλιτό τύπο. Μετοχή: ένας ρηματικός τύπος που χρησιμοποιείται ως επίθετο ή ως μέρος ενός σύνθετου χρόνου. Δείτε 1.3 Δωρική κληρονομιά για την ιστορική προέλευση του περιφραστικού συστήματος.
Ποιόν Ενέργειας και Φωνή
Το ποιόν ενέργειας είναι κεντρικό χαρακτηριστικό του τσακωνικού ρήματος, διακρίνοντας μεταξύ συνεχιζόμενων ή επαναλαμβανόμενων ενεργειών (Μη-Συντελεσμένο) και ολοκληρωμένων, στιγμιαίων ενεργειών (Συντελεσμένο).
Ενεργητική και Παθητική Φωνή
Η παθητική φωνή είναι διακριτή από την ενεργητική, με ειδικούς τύπους για διαφορετικά ποιά ενέργειας και χρονικά πλαίσια. Παρακάτω παρατίθεται το παράδειγμα για το ρήμα ορού (βλέπω) (Lysikatos, n.d.):
| Ποιόν Ενέργειας | Χρόνος | Ενεργητική Φωνή | Παθητική Φωνή |
|---|---|---|---|
| Μη-Συντελεσμένο | Μη-Παρελθοντικός | ένι ορού | ενί ορούμενε |
| Παρελθοντικός | έμα ορού | έμα ορούμενε | |
| Συντελεσμένο | Μη-Παρελθοντικός | οραού | οραθού |
| Παρελθοντικός | οράκα | οράμα |
Παθητικές Μετοχές
Οι παθητικές μετοχές στα Τσακώνικα λειτουργούν κυρίως ως ρήματα παρά ως επίθετα, διατηρώντας ρηματικά συντακτικά χαρακτηριστικά ακόμη και σε σύνθετες δομές (Lysikatos, n.d.). Αυτή η ρηματική φύση είναι κεντρική για την κατανόηση του περιφραστικού συστήματος, καθώς η μετοχή σε κατασκευές όπως το ενί ορούμενε συμπεριφέρεται συντακτικά ως κατηγόρημα παρά ως προσδιορισμός.
- Αναλυτικές Μη-Συντελεσμένες Μετοχές: Συχνά λήγουν σε -μένε (π.χ. ορούμενε).
- Συνθετικές Συντελεσμένες Παθητικές Μετοχές: Διατηρούν ρηματικά συντακτικά χαρακτηριστικά ακόμη και όταν χρησιμοποιούνται σε σύνθετες δομές.
Περιφραστικές Δομές
Τα Τσακώνικα είναι η μόνη ελληνική διάλεκτος με αποκλειστικά σύνθετους (περιφραστικούς) τύπους ενεστώτα και παρατατικού (Liosis, 2017). Αυτό είναι ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό της γλώσσας και η πιο ορατή διαφορά από την Κοινή Νεοελληνική. Η οριστική σχηματίζεται με το βοηθητικό ρήμα «είμαι» (ένι) + τη μετοχή του κύριου ρήματος:
| Χρόνος | Τύπος | Μεταγραφή | Ερμηνεία |
|---|---|---|---|
| Ενεστώτας | ένι ορού | éni oroú | «βλέπω» |
| Παρατατικός | έμα ορού | éma oroú | «έβλεπα» |
| Ενεστώτας παθητικός | ένι ορούμενε | éni oroúmene | «βλέπομαι» |
| Παρατατικός παθητικός | έμα ορούμενε | éma oroúmene | «βλεπόμουν» |
Αυτό διακρίνει τα Τσακώνικα όχι μόνο από όλες τις άλλες ελληνικές διαλέκτους αλλά και από τις περισσότερες γλώσσες παγκοσμίως (πρβλ. Haspelmath 1998) (Liosis, 2017).
Διάκριση Γένους στους Περιφραστικούς Χρόνους
Ένα αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό του τσακωνικού περιφραστικού συστήματος είναι ότι η μετοχή στην οριστική του ενεστώτα και του παρατατικού συμφωνεί ως προς το γένος με το υποκείμενο. Αυτό σημαίνει ότι αυτοί οι χρόνοι διακρίνουν μορφολογικά αν το υποκείμενο είναι αρσενικό, θηλυκό ή ουδέτερο — ένα χαρακτηριστικό μοναδικό μεταξύ των ελληνικών ποικιλιών (Kostakis, 1951):
| Γένος | Ενεστώτας («θέλω») | Μεταγραφή | Παρατατικός («ήθελα») | Μεταγραφή |
|---|---|---|---|---|
| Αρσενικό | ένι θέλου | éni thélou | έμα θέλου | éma thélou |
| Θηλυκό | ένι θέλα | éni théla | έμα θέλα | éma théla |
| Ουδέτερο | ένι θέλουντα | éni thélounda | έμα θέλουντα | éma thélounda |
Για παράδειγμα, ένας άνδρας λέει ένι ορού («βλέπω», αρσενική μετοχή), αλλά μια γυναίκα λέει ένι ορά («βλέπω», θηλυκή μετοχή).
Το Βοηθητικό ένι έχου («έχω»)
Τα Τσακώνικα εκφράζουν το «έχω» περιφραστικά ως ένι έχου (κυριολεκτικά «είμαι έχων»), που αντιστοιχεί στο νεοελληνικό έχω. Αυτή η δομή χτίζεται από το συνδετικό ένι συν τη μετοχή έχου, και χρησιμοποιείται η ίδια ως βοηθητικό για σύνθετους χρόνους (Kostakis, 1951):
| Χρόνος | Σχηματισμός | Παράδειγμα | Μεταγραφή |
|---|---|---|---|
| Ενεστώτας | ένι έχου | «έχω» | éni échou |
| Παρατατικός | έμα έχου | «είχα» | éma échou |
| Παρακείμενος | ένι έχου + συντελεσμένη μετοχή | ένι έχου φτατέ «έχω φτάσει» | éni échou ftaté |
| Υπερσυντέλικος | έμα έχου + συντελεσμένη μετοχή | έμα έχου φτατέ «είχα φτάσει» | éma échou ftaté |
| Συντελεσμένος Μέλλοντας | θα έχου + συντελεσμένη μετοχή | «θα έχω φτάσει» | tha échou … |
Το πλήρες παράδειγμα ενεστώτα του ένι έχου:
| Πρόσωπο | Ενικός | Μεταγραφή | Πληθυντικός | Μεταγραφή |
|---|---|---|---|---|
| 1ο | ένι έχου | éni échou | έμε έχου | éme échou |
| 2ο | έσι έχου | ési échou | έτε έχου | éte échou |
| 3ο | έν̇ι έχου | én’i échou | είνι έχου | eíni échou |
Λακωνική Προέλευση της Περίφρασης
Σε αντίθεση με τον ισχυρισμό του Aerts (1965) ότι αυτές οι περιφράσεις είναι καινοτομία, οι ρηματικές περιφράσεις που οδηγούν στο σύγχρονο τσακωνικό σύστημα μαρτυρούνται στα Λακωνικά γλωσσάρια του Ησυχίου — ο Ησύχιος ήταν ένας Έλληνας λεξικογράφος του 5ου αιώνα μ.Χ. που συνέταξε ένα λεξικό που περιλάμβανε σπάνιες λέξεις της λακωνικής διαλέκτου, παρέχοντας κρίσιμα στοιχεία για τις αρχαίες ρίζες της διαλέκτου. (Liosis, 2017). Δείτε επίσης 1.3 Δωρική κληρονομιά για το ευρύτερο πλαίσιο της δωρικής μορφολογικής κληρονομιάς.
| Λακωνικά Ησυχίου | Αττικό Αντίστοιχο | Μεταγραφή | Ερμηνεία |
|---|---|---|---|
| ἐξηληµβώρ | ἐξειληφώς (ἦν) | exilimmór | «έχω αντιληφθεί» |
Αυτό αποδεικνύει ότι το περιφραστικό σύστημα είναι ένα κληρονομημένο λακωνικό χαρακτηριστικό παρά μια ανεξάρτητη εξέλιξη εντός των Τσακώνικων.
Υποτακτική έναντι Οριστικής
Τα Τσακώνικα είναι η μόνη νεοελληνική διάλεκτος που διατηρεί μορφολογικά διακριτές καταλήξεις στη μονολεκτική υποτακτική, σε αντίθεση με την περιφραστική οριστική. Η υποτακτική έγκλιση είναι μια γραμματική έγκλιση που χρησιμοποιείται για την έκφραση πιθανότητας, ευχής ή σκοπού. Στην Κοινή Νεοελληνική οι τύποι της υποτακτικής έχουν συγχωνευθεί πλήρως με την οριστική. Η διατήρηση αυτής της διάκρισης στα Τσακώνικα είναι ένας άμεσος δωρικός αρχαϊσμός (δείτε 1.3 Δωρική κληρονομιά) (Liosis, 2017).
Ενεργητική Φωνή
| Έγκλιση | Μη-Συντελεσμένο | Μεταγραφή | Συντελεσμένο | Μεταγραφή |
|---|---|---|---|---|
| Οριστική | ένι ορού «βλέπω» | éni oroú | — | |
| Υποτακτική | να ορίνου «να βλέπω» | na orínou | να οράου «να δω» | na oraoú |
Παθητική Φωνή
| Έγκλιση | Μη-Συντελεσμένο | Μεταγραφή | Συντελεσμένο | Μεταγραφή |
|---|---|---|---|---|
| Οριστική | ένι ορούμενε «βλέπομαι» | éni oroúmene | — | |
| Υποτακτική | να ορινούμα «να βλέπομαι» | na orinoúma | να οραθού «να ιδωθώ» | na orazzoú |
Το παράδειγμα της μεσοπαθητικής υποτακτικής ενεστώτα παρουσιάζει ένα μείγμα των προσωπικών καταλήξεων της αρχαίας υποτακτικής και ευκτικής. Για παράδειγμα, το να γραφούμα είναι συγκρίσιμο με την αρχαία ευκτική γραφοίμην, ενώ το 3ο πρόσωπο ενικού να γράφηται προέρχεται από την αρχαία υποτακτική γράφηται (Liosis, 2017).
Εγκλίσεις και Χρόνοι
Οι εγκλίσεις και οι χρόνοι των Τσακώνικων αντιστοιχούν σε μεγάλο βαθμό σε εκείνους της Κοινής Νεοελληνικής, με μία βασική εξαίρεση: τα Τσακώνικα διατηρούν μορφολογικά διακριτή συνεχή (μη-συντελεσμένη) υποτακτική ενεστώτα — για παράδειγμα, να ορίνου (na orínou, «να βλέπω συνεχώς») —, η οποία δεν υπάρχει πλέον στην Κοινή Νεοελληνική. Η υποτακτική ενεστώτα της ΚΝΕ αντιστοιχεί μόνο στην τσακωνική στιγμιαία (συντελεσμένη) υποτακτική ενεστώτα να οράου (na oraoú, «να δω [μια φορά]»).
Οριστική Έγκλιση
Η οριστική έγκλιση χρησιμοποιείται για αποφαντικές δηλώσεις και άμεση περιγραφή της πραγματικότητας.
Ενεστώτας
Εκφράζει συνεχιζόμενες ή συνηθισμένες ενέργειες τη στιγμή του λόγου. Στα Τσακώνικα σχηματίζεται πάντα περιφραστικά (βοηθητικό ένι + μετοχή), σε αντίθεση με την Κοινή Νεοελληνική.
Ένι ορού. Éni oroú. «Βλέπω.»
Παρατατικός
Εκφράζει συνεχιζόμενες ή συνηθισμένες ενέργειες στο παρελθόν. Επίσης περιφραστικός (βοηθητικό έμα + μετοχή).
Έμα ορού. Éma oroú. «Έβλεπα.»
Αόριστος
Εκφράζει μια ολοκληρωμένη, στιγμιαία παρελθοντική ενέργεια. Σε αντίθεση με τον ενεστώτα και τον παρατατικό, ο αόριστος σχηματίζεται συνθετικά (μία λέξη).
Οράκα. Oráka. «Είδα.»
Παρακείμενος
Εκφράζει μια παρελθοντική ενέργεια με παρόντα συνάφεια — δηλαδή, ένα ολοκληρωμένο γεγονός του οποίου τα αποτελέσματα παραμένουν σχετικά. Σχηματίζεται με ένι έχου («έχω») + συντελεσμένη μετοχή.
Ένι έχου φτατέ. Éni échou ftaté. «Έχω φτάσει.»
Υπερσυντέλικος
Εκφράζει μια παρελθοντική ενέργεια που ολοκληρώθηκε πριν από ένα άλλο παρελθοντικό γεγονός. Σχηματίζεται με έμα έχου («είχα») + συντελεσμένη μετοχή.
Έμα έχου φτατέ. Éma échou ftaté. «Είχα φτάσει.»
Μέλλοντας Διαρκείας
Εκφράζει συνεχιζόμενες ή συνηθισμένες ενέργειες στο μέλλον. Σχηματίζεται με θα + μη-συντελεσμένη (συνεχής) υποτακτική ενεστώτα.
Θα ορίνου. Tha orínou. «Θα βλέπω.»
Μέλλοντας Στιγμιαίος
Εκφράζει μια μεμονωμένη, ολοκληρωμένη ενέργεια στο μέλλον. Σχηματίζεται με θα + υποτακτική αορίστου (συντελεσμένη).
Θα οράου. Tha oraoú. «Θα δω.»
Συντελεσμένος Μέλλοντας
Εκφράζει μια ενέργεια που θα έχει ολοκληρωθεί πριν από ένα μελλοντικό χρονικό σημείο. Σχηματίζεται με θα έχου + συντελεσμένη μετοχή.
Θα έχου φτατέ. Tha échou ftaté. «Θα έχω φτάσει.»
Υποτακτική Έγκλιση
Η υποτακτική εισάγεται με το μόριο να και εκφράζει επιθυμίες, προθέσεις, σκοπό, υποχρέωση και πιθανότητα. Αποτελεί επίσης τη βάση για τους μελλοντικούς και δυνητικούς τύπους. Σε αντίθεση με την Κοινή Νεοελληνική — όπου επιβιώνει μόνο η συντελεσμένη υποτακτική — τα Τσακώνικα διατηρούν μορφολογική διάκριση μεταξύ συνεχούς (μη-συντελεσμένης) και στιγμιαίας (συντελεσμένης) υποτακτικής ενεστώτα.
Υποτακτική Ενεστώτα — Συνεχής (Μη-Συντελεσμένη)
Εκφράζει μια συνεχιζόμενη ή επαναλαμβανόμενη ενέργεια σε δευτερεύουσα σύνταξη. Αυτός ο τύπος είναι αποκλειστικός στα Τσακώνικα και δεν υπάρχει πλέον στην Κοινή Νεοελληνική. Σχηματίζεται παρεμβάλλοντας ένα μη-συντελεσμένο μόρφημα (π.χ. -ίν-) μεταξύ του ρηματικού θέματος και της κατάληξης.
Ένι θέλου να ορίνου. Éni thélou na orínou. «Θέλω να βλέπω (συνεχώς).»
Υποτακτική Ενεστώτα — Στιγμιαία (Συντελεσμένη)
Εκφράζει μια μεμονωμένη, ολοκληρωμένη ενέργεια σε δευτερεύουσα σύνταξη. Αυτός ο τύπος αντιστοιχεί στην υποτακτική ενεστώτα της ΚΝΕ και χρησιμοποιεί το θέμα του αορίστου (συντελεσμένο).
Ένι θέλου να οράου. Éni thélou na oraoú. «Θέλω να δω (μια φορά).»
Προστακτική Έγκλιση
Η προστακτική χρησιμοποιείται για άμεσες εντολές, οδηγίες και αιτήσεις. Όπως και η υποτακτική, διακρίνει μεταξύ μη-συντελεσμένης (συνεχής ή επαναλαμβανόμενη) και συντελεσμένης (στιγμιαία ή ολοκληρωμένη) ποιότητας ενέργειας.
Προστακτική Ενεστώτα (Μη-Συντελεσμένη)
Διατάζει μια συνεχιζόμενη ή επαναλαμβανόμενη ενέργεια.
Ορήνε! Oríne! «Να κοιτάς!» / «Κοίτα (επανειλημμένα)!»
Προστακτική Αορίστου (Συντελεσμένη)
Διατάζει μια στιγμιαία ενέργεια.
Ορά! Orá! «Κοίτα!»
Δυνητική Έγκλιση
Η δυνητική εκφράζει υποθετικές ή αντίθετες προς την πραγματικότητα καταστάσεις. Σχηματίζεται με θάκια + υποτακτική και, όπως ο μέλλοντας, διακρίνει μεταξύ διαρκούς και στιγμιαίας ποιότητας ενέργειας.
Δυνητικός Διαρκής
Εκφράζει μια υποθετική συνεχιζόμενη ή συνηθισμένη ενέργεια. Σχηματίζεται με θάκια + μη-συντελεσμένη υποτακτική ενεστώτα.
Θάκια ορίνου. Thákia orínou. «Θα έβλεπα (με συνέχεια).»
Δυνητικός Στιγμιαίος
Εκφράζει μια υποθετική στιγμιαία ή ολοκληρωμένη ενέργεια. Σχηματίζεται με θάκια + υποτακτική αορίστου (συντελεσμένη).
Θάκια οράου. Thákia oraoú. «Θα έβλεπα.»
Μορφολογία Σήμανσης Ποιού Ενέργειας
Το μη-συντελεσμένο ποιόν επισημαίνεται από μορφήματα που ακολουθούν το ρηματικό θέμα. Η αντίθεση μεταξύ μη-συντελεσμένων και συντελεσμένων τύπων υποτακτικής το απεικονίζει αυτό (Liosis, 2017):
| Μη-Συντελεσμένο | Μεταγραφή | Συντελεσμένο | Μεταγραφή | Ερμηνεία |
|---|---|---|---|---|
| να απρού-κh-ου | na aproú-kh-ou | να απρού | na aproú | «απλώνω» |
| να ορ-ίν-ου | na or-ín-ou | να οράου | na oraoú | «βλέπω» |
Τα τμήματα με έντονα γράμματα -κh- και -ίν- είναι μη-συντελεσμένα μορφήματα που εισάγονται μεταξύ του θέματος και της κατάληξης.
Σήμανση Μεταβατικότητας: Η κατάληξη -αΐχου
Η κατάληξη -αΐχου χρησιμοποιείται ευρέως για την παραγωγή μεταβατικών (αιτιατών) ρημάτων από αμετάβατες βάσεις (Liosis, 2017):
| Αμετάβατο | Μεταγραφή | Ερμηνεία | Μεταβατικό (-αΐχου) | Μεταγραφή | Ερμηνεία |
|---|---|---|---|---|---|
| μοζού | mozzoú | «πονάω» | μοζαΐχου | mozzaíchou | «προκαλώ πόνο» |
| γερού | geroú | «γεράω» | γεραΐχου | geraíchou | «κάνω κάποιον να γεράσει» |
Μεσοπαθητικός Αόριστος
Ο αόριστος είναι ένας αρχαιοελληνικός χρόνος που εκφράζει μια απλή, στιγμιαία παρελθοντική ενέργεια. Η μεσοπαθητική είναι μια συνδυασμένη κατηγορία φωνής όπου το υποκείμενο είναι ταυτόχρονα δράστης και δέκτης της ενέργειας. Το παράδειγμα του μεσοπαθητικού αορίστου στα Τσακώνικα είναι ιδιαίτερα αρχαϊκό (Liosis, 2017).
Προσωπικές Καταλήξεις
Η κατάληξη -μα στα Τσακώνικα αντιστοιχεί στο -μην του μέσου αορίστου των αθεματικών ρημάτων στην αττική:
| Τσακώνικα | Μεταγραφή | Αττικά | Μεταγραφή | Ερμηνεία |
|---|---|---|---|---|
| ορά-μα | orá-ma | ἐδό-μην | edó-min | «ιδώθηκα» / «δόθηκα» |
Διατήρηση Δωρικού Παρακειμένου
Με την πάροδο του χρόνου, καθώς οι παρελθοντικοί χρόνοι συγχωνεύτηκαν, τα Τσακώνικα διατήρησαν αρχαίους δωρικούς ήχους σε αυτά τα ρήματα, χρησιμοποιώντας ηχηρά σύμφωνα όπως το /v/ (β) ή το /g/ (γ) αντί για τους δασείς ήχους που χρησιμοποιούνταν στην αρχαία Αθήνα (Liosis, 2017):
| Τσακώνικος Αόριστος | Μεταγραφή | Δωρικός (Μεσσηνιακός) Παρακείμενος | Μεταγραφή | Αττικός Παρακείμενος | Μεταγραφή |
|---|---|---|---|---|---|
| εκρέβα [eˈkreva] «έκλεψα» | ekréva | κεκλεβώς [kekleˈvos] | keklevós | κέκλοφα [kéklopha] | kéklopha |
Βοηθητικά Ρήματα
Τα βοηθητικά ρήματα ένι (είμαι) και έχου (έχω) είναι θεμελιώδη για το τσακωνικό περιφραστικό σύστημα (García Chaparro, 2023).
Ρήμα ένι — είμαι
Σημείωση: Αν και ο στιγμιαίος μέλλοντας συνήθως παίρνει υποτακτική αορίστου, το ρήμα ένι (είμαι) δεν έχει διακριτή υποτακτική αορίστου και επομένως χρησιμοποιεί την υποτακτική ενεστώτα.
| Κατηγορία | Αριθμός | Πρόσωπο | Ενεστώτας Οριστική | Αόριστος (Παρατατικός) | Μέλλοντας | Υπόθεση |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Καταφατικό | Ενικ. | Α’ | ένι | έμα | θα + υποτακτική ενεστώτα | θάκια + υποτακτική ενεστώτα |
| Β’ | έσι | έσα | ||||
| Γ’ | έν̇ι | έκι | ||||
| Πληθ. | Α’ | έμε | έμαϊ | |||
| Β’ | έτ̔ε | έτ̔αϊ | ||||
| Γ’ | είνι | ήγκι(αϊ) | ||||
| Αποφατικό | Ενικ. | Α’ | όνι | όμα | Ο θα + υποτακτική ενεστώτα | Ο θάκια + υποτακτική ενεστώτα |
| Β’ | όσι | όσα | ||||
| Γ’ | όν̇ι | όκι | ||||
| Πληθ. | Α’ | όμε | όμαϊ | |||
| Β’ | ότ̔ε | ότ̔αϊ | ||||
| Γ’ | ούνι | ούγκι(αϊ) |
Ρήμα έχου — έχω
| Φωνή | Αριθμός | Πρόσωπο | Ενεστώτας Οριστική | Ενεστώτας Υποτακτική | Προστακτική | Αόριστος (Παρατατικός) | Μέλλοντας | Υπόθεση |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ενεργητική | Ενικ. | Α’ | ένι + έχου μετοχή | έχου | έμα + έχου μετοχή | θα + υποτακτική ενεστώτα | θάκια + υποτακτική ενεστώτα | |
| Β’ | = | έχερε | έχε | = | = | = | ||
| Γ’ | = | έχει | = | = | = | |||
| Πληθ. | Α’ | = | έχομε | = | = | = | ||
| Β’ | = | έχετε | = | = | = | |||
| Γ’ | = | έχωι | = | = | = |
Παράδειγμα Τακτικής Κλίσης
Ο παρακάτω πίνακας παρουσιάζει το πλήρες παράδειγμα κλίσης για τα τακτικά ρήματα (García Chaparro, 2023):
| Φωνή | Αριθμός | Τύπος | Ενεστώτας Οριστικής | Παρατατικός Οριστικής | Ενεστώτας Υποτακτικής | Προστακτική | Αόριστος Οριστικής | Αόριστος Υποτακτικής | Παρακείμενος | Υπερσυντέλικος | Μέλλοντας Διαρκείας | Μέλλοντας Στιγμιαίος | Συντελεσμένος Μέλλοντας | Δυνητικός Διαρκής | Δυνητικός Στιγμιαίος |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ενεργητική | Ενικ. | Α’ | ένι + μετοχή ενεστώτα | έμα + μετοχή ενεστώτα | -ου | -ε / -ερε | -α / -κα | -ου | ένι έχου + μετοχή συντελεσμένη | έμα έχου + μετοχή συντελεσμένη | θα + υποτακτική ενεστώτα | θα + υποτακτική αορίστου | θα έχου + μετοχή συντελεσμένη | θάκια + υποτακτική ενεστώτα | θάκια + υποτακτική αορίστου |
| Β’ | -ερε | -ερε | |||||||||||||
| Γ’ | -ει | -ει | |||||||||||||
| Πληθ. | Α’ | έμε + μετοχή ενεστώτα | έμαϊ + μετοχή ενεστώτα | -ομε | -ετε | -αμε / -καμε | -ομε | έμε έχου + μετοχή συντελεσμένη | έμαϊ έχου + μετοχή συντελεσμένη | = | = | = | = | = | |
| Β’ | -ετε | -ατε / -κατε | -ετε | ||||||||||||
| Γ’ | είνι + μετοχή ενεστώτα | ήγκι + μετοχή ενεστώτα | -ωι | -αϊ / -καϊ | -ωι | είνι έχου + μετοχή συντελεσμένη | ήγκι έχου + μετοχή συντελεσμένη | ||||||||
| Παθητική | Ενικ. | Α’ | ένι + μετοχή ενεστώτα παθητικής | έμα + μετοχή ενεστώτα παθητικής | -ούμα | -ου / -σου | -μα | -αθού / -ου | έμα + μετοχή συντελεσμένη παθητικής | ένι έχου + μετοχή συντελεσμένη παθητικής | θα + υποτακτική ενεστώτα παθητικής | θα + υποτακτική αορίστου παθητικής | θα έχου + μετοχή συντελεσμένη παθητικής | θάκια + υποτακτική ενεστώτα παθητικής | θάκια + υποτακτική αορίστου παθητικής |
| Β’ | -ησου | -ειρε | -ου | ||||||||||||
| Γ’ | -ηται | -ε | -εί | ||||||||||||
| Πληθ. | Α’ | έμε + μετοχή ενεστώτα παθητικής | έμαϊ + μετοχή ενεστώτα παθητικής | -ούμαϊ | -είτε | -μαϊ | -ούμε | ||||||||
| Β’ | -ητ̔ε | -ατε | -είτε | ||||||||||||
| Γ’ | είνι + μετοχή ενεστώτα παθητικής | ήγκι + μετοχή ενεστώτα παθητικής | -ονται | -αϊ | -ούν̇ι |
Σημείωση: Ο Παρακείμενος και ο Υπερσυντέλικος της Ενεργητικής σχηματίζονται με το βοηθητικό «έχω» (ένι έχου / έμα έχου) και τη συντελεσμένη μετοχή (ρηματικό επίθετο σε -τέ). Στην Παθητική, συχνά σχηματίζονται με το «είμαι» (ένι / έμα) και την ίδια μετοχή.
Κλάσεις Ρημάτων
Τα τσακωνικά ρήματα χωρίζονται σε κλάσεις παραδειγμάτων με βάση τα κλιτικά τους πρότυπα. Οι τακτικές κλάσεις (PA*, PB*) παρουσιάζουν πρότυπα καταλήξεων. Τα ανώμαλα ρήματα παρουσιάζουν πλήρεις τύπους (García Chaparro, 2023).
| Παράδειγμα | Ενεργητική Ενεστώτας Οριστικής | Ενεργητική Αόριστος Οριστικής | Ενεργητική Αόριστος Υποτακτικής | Συντελεσμένη Μετοχή (-τέ) | Ενεργητική Ενεστώτας Υποτακτικής | Ενεργητική Προστακτική (Αορίστου) | Ενεργητική Προστακτική (Ενεστώτα) | Παθητική Ενεστώτας Οριστικής | Παθητική Αόριστος Οριστικής | Παθητική Ενεστώτας Υποτακτικής | Παθητική Αόριστος Υποτακτικής | Παθητική Προστακτική (Ενεστώτα) | Παθητική Προστακτική (Αορίστου) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| PA1 | -αίνου | -άκα | -άου | -ατέ | +‘μένε | -άμα | +‘μα | -αθού | |||||
| PA1 | -άνου | -άκα | -άου | -ατέ | +‘μένε | -άμα | +‘μα | ||||||
| PA1 | -ίνου | -ίκα | -ίου | -ατέ | +‘μένε | +‘μα | |||||||
| PA1 | -ήνου | -ήκα | -ήου | -ατέ | |||||||||
| PA1H | -αίνου | -ήκα | -ου | ||||||||||
| PA2 | -ούνου | -ούκα | -ού | -ουτέ | +‘μένε | -ούμα | +‘μα | -ουθού | |||||
| PA3 | -ούκ̔ου | -ούκα | -ού | -ουτέ | -ου | -ουτσ̑ε | +‘μένε | -ούμα | +‘μα | -ουθού | -ούτσ̑ισου | -ούσου | |
| PA4 | -ίχου | -ία | -ίτσου | -ιστέ | |||||||||
| PA4 | -ίντου | -ία | -ίτσου | -ιτέ | -ιτσε | +‘μένε | -ίμα | +‘μα | -ίτ̔ου | ||||
| PA4 | -ύντου | -ία | -ίτσου | +‘μένε | +‘μα | ||||||||
| PA4 | -άντου | -α | -άτσου | -ατέ | -ατσε | -αντε | +μενε | -άμα | +μα | -ατού | -αντισου | -άτσου | |
| PA5 | -ίζου | -ία | -σου | -ιστέ | -ισε | -ιζε | -ισκούμενε | -ισμα | -ισκούμα | -ιστού | -ίζισου | -ίσου | |
| PA5 | -ύζου | -ύα | -σου | -υστέ | |||||||||
| PA5 | -άζου | -ά | -σου | -αστέ | -ασε | -άσμα | |||||||
| PA6 | -φου | -βα | -ψου | -φτέ | -ψε | -φε | +‘μένε | -‘μα | +‘μα | -φτού | -φισου | -ψου | |
| PA7 | -έγγου | -εύα | -έψου | -ευτέ | -εψε | -εμπζε | +‘μένε | -έμα | +‘μα | -ευτού | -έμπζισου | -έψου | |
| PA8 | -ίγγου | -ία | -ίτσου | ||||||||||
| PA9 | -έχου | -έα | -έστου | -ετέ | |||||||||
| PA10I | -ίου | -ίκα | -ου | -ιτέ | -ίνου | ||||||||
| PA10A | -ίου | -άκα | -ου | -ατέ | -ίνου | ||||||||
| PA11 | -αίσου | -άκα | -ου | ||||||||||
| PA12 | -ρίκου | -γα | -άου | ||||||||||
| PA13 | -ρου | -ρκα | |||||||||||
| PA14 | -άσσου | -ά | -άτσου | -ατέ | +‘μένε | ||||||||
| PB1 | -ού | -άκα | -άου | -ατέ | -ήνου | -α | -ηνε | +μενε | -άμα | -ηνούμα | -αθού | -ήνισου | -ασου |
| PB2 | -ού | -ήκα | -ήου | -ητέ | -ήνου | -ηκούμενε | -ήμα | -ηκούμα | -ηθού | -ήτσ̌ισου | -ήσου | ||
| PB3 | -ού | -έκα | -έου | -ετέ | -ήνου | -ε | -ηνε | -εσκούμενε | -εσκούμα | -έτσ̌ισου | |||
| αού | επέκα | αλ̣ήσου | πετέ | αλ̣ήνου | άλε | άλ̣ηνε | αλ̣ικούμενε | επέμα | αλ̣ικούμα | αλ̣ήμα | |||
| αρίκ̔ου | άγκα | άρου | παρτέ | άρε | άριτσ̑ε | ||||||||
| έγγου | εζάκα | ζάσου | ζατέ | χάγγε | έντζε | ||||||||
| παρίου | εκάνα | μόλου | φερτέ | έα | παρίσου | ||||||||
| τσ̌ού | εφαήκα | φάου | φαητέ | τσ̌ούνου | φάε | τσ̌ούνε | |||||||
| φερίκ̔ου | ενέγκα | φέρου | φερτέ | φέρε | φέριτσ̑ε | φερικ̔ούμενε | φερικ̔ούμα | φερικ̔ούμα | φερθού | φερίτσ̑ισου | φερίσου | ||
| γινούμενε | νατέ | γινούμενε | ενάμα | γινούμα | ναθού | γινίσου | νάσου | ||||||
| μπάνου | εμπαλ̣ήκα | μπάλου | μπαλ̣ητέ | μπάλε | |||||||||
| ένι | ένι | έμα | ένι | ||||||||||
| έχου | ένι έχου | έμα έχου | έχου | ||||||||||
| βάνου | εβαλ̣ήκα | βάλου | βαλ̣ητέ | ||||||||||
| ερέχου | ερέκα | ερεστέ |
Αναφορές
- Liosis, N. (2017). Tsakonian Studies: The State-of-the-Art. Tsakonian Studies State of the Art.md
- García Chaparro, J. (2023). Condensed Grammar of the Tsakonian Language in Tables. Condensed Grammar of the Tsakonian Language in Tables.md
- Lysikatos, N. (n.d.). Aspects of the Passive in Tsakonian. Aspects of the Passive in Tsakonian.md
- Kostakis, A. P. (1951). Σύντομη Γραμματική της Τσακώνικης Διαλέκτου. Institut Français d’Athènes. Kostakis Short Grammar of Tsakonian 1951.md
Πρακτική Χρήση
Ακολουθούν μερικές προτάσεις-παραδείγματα που δείχνουν τα βασικά ρηματικά χαρακτηριστικά:
- Περιφραστικός Ενεστώτας: Ένι ορού το καμπζί. (Βλέπω το παιδί.)
- Αόριστος: Οράκα το καμπζί. (Είδα το παιδί.)
- Συνεχής Υποτακτική: Ένι θέλου να ορίνου. (Θέλω να βλέπω [συνεχώς].)
- Στιγμιαία Υποτακτική: Ένι θέλου να οράου. (Θέλω να δω [μια φορά].)