Tsakonian Digital VaultΗ λακωνική διάλεκτος ήταν η ποικιλία της αρχαίας ελληνικής που ομιλούνταν στην περιοχή της Λακωνίας, της οποίας πρωτεύουσα ήταν η Σπάρτη. Ανήκει στην ομάδα της Δυτικής Ελληνικής, και συγκεκριμένα στη δωρική οικογένεια. Η κατανόηση της Λακωνικής είναι απαραίτητη για τη μελέτη των Τσακώνικων, τα οποία θεωρούνται ευρέως ως ο μόνος επιζών απόγονός της (δείτε το 1.3 Δωρική κληρονομιά). Αυτή η σελίδα συνοψίζει τα φωνολογικά, μορφολογικά και λεξιλογικά χαρακτηριστικά της λακωνικής διαλέκτου, όπως τεκμηριώνονται στο επιγραφικό αρχείο και στα γλωσσάρια του λεξικογράφου Ησυχίου.
Πηγές και Μελέτη
Η μελέτη της λακωνικής διαλέκτου έχει μακρά επιστημονική παράδοση. Οι παλαιότερες ειδικές διατριβές — η De dialecto Laconica του A. Krampe (Münster, 1867) και η De titulorum Laconicorum dialecto του P. Müllensiefen (Στρασβούργο, 1882) — είναι πλέον ξεπερασμένες. Οι πρότυπες γραμματικές αναφοράς παραμένουν αυτές των O. Hoffmann (SGD IV, 2), F. Bechtel (Die griechischen Dialekte, Βερολίνο, 1923) και η επεξεργασία του E. Kieckers στο εγχειρίδιο του A. Thumb (Handbuch der griechischen Dialekte, Χαϊδελβέργη, 1932). Επίσης αξιοσημείωτες είναι η μονογραφία του E. Bourguet Le dialecte laconien (Παρίσι, 1927), η αδημοσίευτη μελέτη του S. Piré για τα λακωνικά γλωσσάρια του Ησυχίου (Λιέγη, 1945), το Système phonétique et phonologique du laconien ancien του T. Noël (Nancy, 1979) και η διδακτορική διατριβή της E. Mitchell The Laconian Dialect (Εδιμβούργο, 1984).
Η πιο ολοκληρωμένη σύγχρονη μελέτη είναι η διδακτορική διατριβή της Araceli A. Striano Corrochano, El dialecto laconio: Gramática y estudio dialectal (Universidad Autónoma de Madrid, 1989), η οποία παρέχει μια εξαντλητική συγχρονική και διαχρονική περιγραφή της διαλέκτου με βάση το σύνολο των επιγραφικών στοιχείων και των με ασφάλεια αποδιδόμενων γλωσσαρίων του Ησυχίου.
Επιγραφικό Σώμα
Η ανάλυσης της Λακωνικής βασίζεται κυρίως σε επιγραφές, οι οποίες χωρίζονται σε τρεις χρονολογικές περιόδους:
| Περίοδος | Χρονολογικό Εύρος | Αριθμός Επιγραφών | Σημειώσεις |
|---|---|---|---|
| Αρχαϊκή | 7ος–4ος αι. π.Χ. | ~160 | Κυρίως αναθήματα (120), κατάλογοι (12), επιτύμβιες (20), ιεροί νόμοι (3), αγωνιστικές (2), ψηφίσματα (3). Γραμμένες σε επιχώριο αλφάβητο. |
| Ελληνιστική | 4ος–1ος αι. π.Χ. | ~33 | 21 διαλεκτικές, 12 στην κοινή με διαλεκτισμούς. Γραμμένες σε ιωνικό αλφάβητο. |
| Ύστερη | 1ος–3ος αι. μ.Χ. | ~24 | Διαλεκτικές ή υπερδιαλεκτικές επιγραφές που δείχνουν μια διαλεκτική αναβίωση. |
Οι λογοτεχνικές πηγές (π.χ. τα “λακωνικά” αποσπάσματα στον Αριστοφάνη) αντιμετωπίζονται με προσοχή λόγω της μη λακωνικής καταγωγής των συγγραφέων και των αβεβαιοτήτων της κειμενικής παράδοσης.
Το Επιχώριο Αλφάβητο
Το αρχαϊκό λακωνικό αλφάβητο ανήκει στον “κόκκινο” τύπο στην ταξινόμηση του Kirchhoff, όπου τα σημεία Χ, Ψ και Φ δηλώνουν τα /ks/, /ps/ και /tʰ/ αντίστοιχα. Παρουσιάζει μεγάλες ομοιότητες με τα αλφάβητα της Μεσσηνίας, της Αρκαδίας, της Ήλιδας και των πόλεων της ανατολικής Αργολίδας. Το ιωνικό αλφάβητο υιοθετήθηκε σταδιακά από το δεύτερο μισό του 5ου αιώνα π.Χ. και μετά.
Φωνολογία
Φωνηεντικό Σύστημα
Βραχέα Φωνήεντα
Τα βραχέα φωνήεντα /a/, /e/, /o/, /i/ και /u/ γενικά διατηρούν την κληρονομημένη άρθρωσή τους στο λακωνικό επιγραφικό αρχείο.
Μακρά Φωνήεντα
Το λακωνικό σύστημα μακρών φωνηέντων στην αρχαϊκή περίοδο μπορεί να αναπαρασταθεί ως το ακόλουθο τρίγωνο:
| Εμπρόσθια | Κεντρικά | Οπίσθια | |
|---|---|---|---|
| Κλειστά | /iː/ | /uː/ | |
| Μέσα | /eː/ | /oː/ | |
| Ανοικτά | /aː/ |
Βασικές εξελίξεις:
- Διατήρηση του /aː/: Σε αντίθεση με την αττική-ιωνική, η οποία μετέτρεψε το κληρονομημένο /aː/ σε /ɛː/, η Λακωνική διατηρεί το κεντρικό /aː/. Αυτός είναι ο άμεσος πρόγονος του δωρικού [a] που διατηρείται στα Τσακώνικα (π.χ. τσακώνικο αμέρα < δωρικό ἁμέρα, έναντι αττικού ἡμέρα).
- Δύο εμπρόσθια μακρά φωνήεντα: Υπάρχουν ενδείξεις ότι από τις παλαιότερες επιγραφές, το κληρονομημένο /eː/ είχε ανοικτή άρθρωση, σε αντίθεση με ένα νεότερο κλειστό /eː/ που προέκυψε από τη μονοφθογγοποίηση του /ei/.
- Υπερωικό /uː/: Το φωνήεν /uː/ διατήρησε την υπερωική (οπίσθια, στρογγυλή) άρθρωσή του καθ’ όλη τη διάρκεια. Αυτό είναι σημαντικό για τα Τσακώνικα, όπου το /u/ μετά από υπερωικά και χειλικά σύμφωνα διατηρεί μια οπίσθια προφορά (π.χ. τσακώνικο γκριούφου), ενώ μετά από οδοντικά εμπροσθοποιείται (π.χ. νιούρα < νύκτα).
Δίφθογγοι
Το αρχαϊκό λακωνικό σύστημα διφθόγγων και η εξέλιξή του:
| Δίφθογγος | Αρχαϊκή Εξέλιξη | Μεταγενέστερη Εξέλιξη |
|---|---|---|
| /ai/ | > /aː/ πριν από σύμφωνα· > /ei/ πριν από φωνήεντα | Νέο /ai/ από την απώλεια του μεσοφωνηεντικού /-s-/ |
| /ei/ | > /eː/ πριν από σύμφωνα· > /iː/ πριν από φωνήεντα | Η θέση καλύφθηκε από το /ai/ > /ei/ πριν από φωνήεντα |
| /oi/ | Διατηρείται | Πιθανώς > /oː/ στην ελληνιστική περίοδο |
| /ui/ | Διατηρείται | Διατηρείται |
| /au/ | Διατηρείται | Δεν μαρτυρείται μονοφθογγοποίηση |
| /eu/ | Πιθανώς > /ou/ πριν από σύμφωνα· ανέπτυξε μια μεταβατική ολίσθηση πριν από φωνήεντα | Η ολίσθηση έγινε σαφώς τριβόμενη [β] |
| /ou/ | Διατηρείται στην αρχαϊκή περίοδο | Πιθανώς > /uː/ στην ελληνιστική περίοδο |
Συμφωνικό Σύστημα
Ημιφωνήεντα /w/ και /j/
- /w/ (δίγαμμα): Διατηρείται στην αρχική θέση της λέξης σε αρχαϊκές επιγραφές, γραμμένο ως ⟨F⟩ (π.χ. Fορθασία, Fροθασία). Στη μεσοφωνηεντική θέση, είχε εξαφανιστεί από τα παλαιότερα έγγραφα, αν και ίχνη επιβιώνουν σε μεμονωμένα ανθρωπώνυμα της ύστερης περιόδου και σε ορισμένα γλωσσάρια του Ησυχίου. Η επιβίωση του δίγαμμα ως [v] στα Τσακώνικα (π.χ. βαννέ < ϝαρήν) είναι άμεση συνέχεια αυτού του λακωνικού χαρακτηριστικού.
- /j/: Δεν επιβίωσε στη Λακωνική, όπως και στις υπόλοιπες ελληνικές διαλέκτους.
Ρινικά και Υγρά
Τα ρινικά /m/ και /n/ και τα υγρά /l/ και /r/ διατηρούν την άρθρωσή τους καθ’ όλη την αρχαϊκή περίοδο χωρίς σημαντικές αλλαγές, εκτός από την εξουδετέρωση των /m/ και /n/ πριν από χειλικό κλειστό (κοινό σε όλες τις ελληνικές διαλέκτους) και σποραδική εξασθένηση του /n/ στην τελική θέση της λέξης.
Ηχηρά Κλειστά: Εξασθένηση των /b/, /d/, /g/
Ένα διακριτικό χαρακτηριστικό της Λακωνικής είναι η πρώιμη εξασθένηση (lenition) των ηχηρών κλειστών συμφώνων:
- /b/ > [β]: Η σαφέστερη περίπτωση. Τουλάχιστον από τον 5ο αιώνα π.Χ., το γράφημα ⟨B⟩ χρησιμοποιείται για τη γραφή του κληρονομημένου /w/ (π.χ. Βοινέας < /woinéas/, Βάστας < /wástias/), αποδεικνύοντας ότι το /b/ είχε ήδη γίνει το τριβόμενο [β], συγχωνευόμενο με το αποτέλεσμα του /w/. Είναι πιθανό, αλλά αναπόδεικτο, ότι το [β] εξελίχθηκε περαιτέρω σε χειλοδοντικό [v] εντός της διαλεκτικής περιόδου.
- /d/: Το αποτέλεσμα /dd/ της αρχαίας ομάδας /dj/ μπορεί να είναι έμμεση απόδειξη της μετατροπής του κληρονομημένου /d/ σε τριβόμενο [ð] τουλάχιστον στην αρχική και μεσοφωνηεντική θέση.
- /g/: Η μετατροπή σε τριβόμενο [ɣ] μαρτυρείται μόνο σε μεμονωμένα παραδείγματα.
Η εξασθένηση των ηχηρών κλειστών στη Λακωνική παραλληλίζεται με την εξέλιξη στη μεταγενέστερη Κοινή Ελληνική και τελικά στη Νέα Ελληνική, αλλά η Λακωνική υπέστη αυτή την αλλαγή πολύ νωρίτερα.
Άηχα Κλειστά /p/, /t/, /k/
Τα άηχα κλειστά /p/, /t/, /k/ γενικά διατηρούν τη σύγκλεισή τους και το σημείο άρθρωσής τους σε όλο το λακωνικό επιγραφικό αρχείο. Μόνο μεμονωμένα και σποραδικά παραδείγματα εξασθένησης ανάλογα με το περιβάλλον μαρτυρούνται.
Το οδοντικό /t/ αξιοσημείωτα δεν υφίσταται τσιτακισμό (/ti/ > /si/) στη Λακωνική. Οι λίγοι λακωνικοί όροι που παρουσιάζουν τσιτακισμό ερμηνεύονται ως δάνεια από γειτονικές διαλέκτους που είχαν αυτό το χαρακτηριστικό.
Δασέα Κλειστά: Τριβομενοποίηση
Τα δασέα κλειστά υπέστησαν σημαντική εξέλιξη:
| Δασύ | Εξέλιξη | Στοιχεία |
|---|---|---|
| /pʰ/ | > [ɸ] και πιθανώς > [f] | Το ⟨Π⟩ χρησιμοποιείται για το /pʰ/ μετά από ρινικό (αποδεικνύοντας την απώλεια της δασύτητας = τριβομενοποίηση)· χρήση του ⟨Υ⟩ για το /pʰ/ στην ελληνιστική περίοδο |
| /tʰ/ | > [θ] > [s] | Εναλλαγή των ⟨Θ⟩ και ⟨Σ⟩ από τον 4ο αι. π.Χ.· επιβεβαιώνεται από τους λακωνικούς χαρακτήρες του Αριστοφάνη (π.χ. σιός αντί θεός) |
| /kʰ/ | Πιθανώς > [x] | Δεν υπάρχουν άμεσες γραφικές ενδείξεις, αλλά ο παραλληλισμός με τα άλλα δασέα το καθιστά πολύ πιθανό |
Η εξέλιξη του /tʰ/ > /s/ είναι ένα από τα πιο διάσημα και διακριτικά χαρακτηριστικά της Λακωνικής. Είναι ο άμεσος πρόγονος της τσακώνικης αλλαγής θ→σ (π.χ. τσακώνικο σαλάσσα < θάλασσα, σίλε < θέλω). Η εξέλιξη /tʰ/ > [θ] > [s] έλαβε χώρα σε μια σχετικά εκτεταμένη περίοδο, δημιουργώντας νέα φωνήματα /s/ που αντιστάθμισαν εν μέρει την απώλεια συχνότητας που προκλήθηκε από την αποδασυστοποίηση (debuccalization) του /s/ > /h/ στη μεσοφωνηεντική θέση.
Το δασύ /tʰ/ διατήρησε τη σύγκλεισή του μόνο μετά το /r/ (π.χ. το επίθετο της Αρτέμιδος Ὀρθασία, πάντα με ⟨Θ⟩) και μετά το /s/.
Το Συριστικό /s/: Αποδασυστοποίηση και Ροτακισμός
Η εξέλιξη του /s/ είναι μία από τις πιο περίπλοκες και χαρακτηριστικές εξελίξεις στη Λακωνική:
Αρχαϊκή περίοδος:
- Μεσοφωνηεντικό /s/ > /h/ > ∅: Το δευτερογενές /s/ (από αποκατάσταση/αναλογική διατήρηση και από το /ts/) εξασθένησε σε [h] στη μεσοφωνηεντική θέση από τα παλαιότερα κείμενα: π.χ. Τειhίς (= Τεισίς), Ἁγηhίλας (= Ἡγησίλας), Γαιhύλος (= Γαίσυλος).
- Το /s/ διατηρείται: Στην αρχική θέση της λέξης (πάντα ⟨Σ⟩), στην τελική θέση (γενικά ⟨Σ⟩) και πριν από άηχα κλειστά (⟨ΣΤ⟩, ⟨ΣΘ⟩, ⟨ΣΚ⟩).
- Πριν από ηχηρά σύμφωνα: Το /s/ ανέπτυξε μια ηχηρή παραλλαγή [z], η οποία εξελίχθηκε σε /r/ τουλάχιστον πριν από το /m/ (π.χ. θιοκορμίδας = Αττ. Θεοκοσμίδης).
- Ενδοεκρηκτικό /s/: Η εξασθένηση ήταν αντιστρόφως ανάλογη με την ενέργεια του επόμενου συμφώνου — ασθενέστερη πριν από ημιφωνήεντα, ισχυρότερη πριν από άηχα κλειστά (ειδικά οδοντικά).
Ύστερη περίοδος (1ος–3ος αι. μ.Χ.):
- Τελικό /s/ > /r/ (ροτακισμός): Στις ύστερες διαλεκτικές επιγραφές, το αρχαίο /s/ στην τελική θέση της λέξης γράφεται γενικά ως ⟨Ρ⟩: π.χ. νικάσαρ (= Αττ. νικήσας), νικάσαντορ (= Αττ. νικήσαντες), ἰσαγόρ (= ἰσαγός). Αυτός ο ροτακισμός γενικεύεται ανεξάρτητα από το αν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή σύμφωνο.
Αυτός ο τελικός ροτακισμός (/s/ > /r/) είναι ο άμεσος πρόγονος του ροτακισμού που συναντάται στα Τσακώνικα (π.χ. τσακώνικο κακό(ρ) < κακός).
Σύνοψη του Αρχαϊκού Συμφωνικού Συστήματος
Ο παρακάτω πίνακας συνοψίζει τις κύριες συμφωνικές εξελίξεις στην αρχαϊκή Λακωνική:
| Κατηγορία | Φώνημα | Εξέλιξη | Περιβάλλον |
|---|---|---|---|
| Σemiconsonant | /w/ | > [β] | Αρχή λέξης |
| /w/ | > ∅ | Μεσοφωνηεντικό | |
| Ηχηρά κλειστά | /b/ | > [β] | Αρχή και μεσοφωνηεντικό |
| /b/ | διατηρείται [b] | Μετά από ρινικό | |
| /d/ | > [ð] (πιθανό) | Αρχή και μεσοφωνηεντικό | |
| /g/ | > [ɣ] (πιθανό) | Αρχή και μεσοφωνηεντικό | |
| Δασέα κλειστά | /pʰ/ | > [ɸ] | Μεσοφωνηεντικό |
| /tʰ/ | > [θ] > [s] | Αρχή και μεσοφωνηεντικό | |
| /tʰ/ | διατηρείται | Μετά από /r/ and /s/ | |
| /kʰ/ | > [x] (πιθανό) | Αρχή και μεσοφωνηεντικό | |
| Συριστικό | /s/ | > [h] > ∅ | Μεσοφωνηεντικό |
| /s/ | > [z] > /r/ | Πριν από ηχηρά σύμφωνα | |
| /s/ | > /r/ | Τέλος λέξης (ύστερη περίοδος) | |
| /s/ | διατηρείται | Αρχή, πριν από άηχα κλειστά | |
| Δασύτητα | /h/ | διατηρείται | Η συχνότητα αυξήθηκε από το /s/ > /h/ |
Μορφολογία
Ονοματική Μορφολογία
Πρώτη Κλίση (Θέματα σε -a και -ja)
Η πρώτη κλίση στη Λακωνική διατηρεί το κληρονομημένο δωρικό /aː/ σε όλες τις πτώσεις. Βασικά χαρακτηριστικά:
- Γενική ενικού: Σε -ας (π.χ. σπατέρας, Ἀθαναίας). Στην ύστερη περίοδο, το τελικό /-s/ εξελίσσεται σε /-r/ μέσω ροτακισμού: Τᾶρ πα τρονομίαρ (= τᾶς πα τρονομίας).
- Δοτική ενικού: Η εναλλαγή μεταξύ ⟨ΑΙ⟩ και ⟨Α⟩ από τα παλαιότερα κείμενα δείχνει την απώλεια του δεύτερου στοιχείου της μακράς διφθόγγου /aːi/, δηλαδή της κληρονομημένης κατάληξης της δοτικής.
Δεύτερη Κλίση (Θεματική Κλίση)
Η θεματική κλίση ακολουθεί τα πρότυπα δωρικά σχήματα χωρίς μεγάλες ιδιαιτερότητες.
Τρίτη Κλίση (Αθεματική Κλίση)
Η αθεματική κλίση περιλαμβάνει θέματα σε σύμφωνο, σε -i και σε -u, με τύπους γενικά συνεπείς με άλλες δωρικές διαλέκτους.
Αντωνυμίες και το Άρθρο
- Το άρθρο: Οι τύποι που μαρτυρούνται ακολουθούν το αναμενόμενο δωρικό παράδειγμα. Στην ύστερη περίοδο, η γενική παρουσιάζει ροτακισμό του τελικού /-s/ σε /-r/.
- Προσωπικές και κτητικές αντωνυμίες: Οι τύποι που μαρτυρούνται είναι συνεπείς με άλλες δωρικές διαλέκτους.
- Δεικτικές αντωνυμίες: Οι δεικτικές αντωνυμίες ακολουθούν το πρότυπο δωρικό σχήμα.
Ρηματική Μορφολογία
Προσωπικές Καταλήξεις
Βασικές προσωπικές καταλήξεις που μαρτυρούνται σε λακωνικές επιγραφές:
| Πρόσωπο | Ενεργητική Αρκτική | Ενεργητική Ιστορική | Σημειώσεις |
|---|---|---|---|
| 1 εν. | — | (μόνο αθεματικά) | Μόνο ένα παράδειγμα: εἰμί |
| 3 εν. | -ει (< *-e-ti) | -ε (< *-e-t) | π.χ. νικεῖ (ενεστ.), ἐνίκαhε (αόρ.) |
| 3 πληθ. | -οντι | — | Δωρική κατάληξη (έναντι αττικού -ουσι) |
Η κατάληξη του 3ου πληθυντικού ενεστώτα -οντι (έναντι του αττικού -ουσι) είναι ένα χαρακτηριστικό δωρικό γνώρισμα που διατηρείται σε όλες τις περιόδους.
Αύξηση και Αναδιπλασιασμός
Τόσο η αύξηση όσο και ο αναδιπλασιασμός μαρτυρούνται στους λακωνικούς ρηματικούς τύπους, ακολουθώντας τα αναμενόμενα ελληνικά πρότυπα.
Εγκλιτικοί Σχηματισμοί
Η ευκτική μαρτυρείται (π.χ. διακίοι < δικέοιτ). Η υποτακτική με θεματικά φωνήεντα βραχείας διάρκειας εμφανίζεται σε ορισμένους τύπους.
Προθέσεις
Αρκετές λακωνικές προθέσεις παρουσιάζουν διακριτικά χαρακτηριστικά:
| Πρόθεση | Τύπος | Σημειώσεις |
|---|---|---|
| ἀπό | ἀπό | Τυπική χρήση με γενική |
| ἐν | ἐν | Με δοτική (τοπική λειτουργία)· εναλλάσσεται με απλή δοτική-τοπική χωρίς πρόθεση |
| ἐπί | ἐπί | Συντάσσεται τόσο με δοτική όσο και με αιτιατική |
| κατά | κάτ (αποκομμένο) | Συνεπώς αποκομμένο: π.χ. κάθ᾽ ἁλάδαν, κακκεύαν (= κατασκευάν) |
| παρά | πάρ (αποκομμένο) | π.χ. πὰρ Δοριέος δῶρον ‘δώρο από τον Δωριέα’ |
| ποτί | ποτί | Λακωνικός τύπος για το αττικό πρός. Αυτό επιβιώνει στα Τσακώνικα. |
Η πρόθεση ποτί (ισοδύναμη με το αττικό πρός) είναι ένας χαρακτηριστικά δωρικός τύπος που επιμένει στα Τσακώνικα.
Λεξιλόγιο
Το λακωνικό λεξιλόγιο τεκμηριώνεται μέσω διαλεκτικών επιγραφών και, σημαντικότερα, μέσω των γλωσσαρίων που αποδίδονται στους Λάκωνες στο λεξικό του Ησυχίου του Αλεξανδρινού (5ος αι. μ.Χ.). Το λεξιλόγιο περιλαμβάνει μεγάλο αριθμό όρων που σχετίζονται με τη σπαρτιατική θεσμική και θρησκευτική ζωή, καθώς και καθημερινό λεξιλόγιο. Παραδείγματα διακριτικών λακωνικών όρων που μαρτυρούνται στα γλωσσάρια του Ησυχίου:
| Λακωνικό Γλωσσάριο | Σημασία | Σημειώσεις |
|---|---|---|
| βίωρ (= Αττ. σίωρ) | ‘επιθεωρώ’ | Δείχνει τόσο /s/ > ∅ όσο και /-s/ > /-r/ |
| γεροντία | ’μέλη του συμβουλίου των γερόντων’ | Σχετίζεται με τη σπαρτιατική γερουσία |
| δαβελός (= δαυλός) | ‘πυρσός’ | Από τη ρίζα του δαίω |
| ἄσκηρ (= ἀσκός + /-r/) | ‘ασκός’ | Με ροτακισμό του τελικού /-s/ |
| βορθαγορίσκοι | ’νεαροί αγριόχοιροι’ | Σύνθετο με το βόρθος και το ἀγορά |
| γόνερ (= γονεῖς + /-r/) | ‘γονείς’ | Με ροτακισμό του τελικού /-s/ |
Ένα σημαντικό μέρος του λακωνικού λεξιλογίου αφορά την περίφημη σπαρτιατική αγωγή, συμπεριλαμβανομένων όρων για τα διάφορα στάδια του δημόσιου εκπαιδευτικού συστήματος (εκκλησιαζόμενοι, μικκιχιζόμενοι) και για τους άρχοντες και τους κοινωνικούς θεσμούς της Σπάρτης.
Σύνδεση με τα Τσακώνικα
Οι ύστερες λακωνικές επιγραφές (1ος–3ος αι. μ.Χ.) παρουσιάζουν ήδη χαρακτηριστικά που προοιωνίζονται τα Τσακώνικα. Η ύπαρξη αυτών των ύστερων διαλεκτικών επιγραφών, που δείχνουν μια “διαλεκτική αναβίωση”, είναι από μόνη της σημαντική: υποδηλώνουν ότι τα λακωνικά διαλεκτικά χαρακτηριστικά εξακολουθούσαν να χρησιμοποιούνται παραγωγικά στην ομιλία, καθιστώντας την επιβίωση ενός λακωνικού απογόνου (δηλαδή των Τσακώνικων) πιθανή.
Βασικά λακωνικά χαρακτηριστικά που συνεχίζονται άμεσα στα Τσακώνικα:
| Χαρακτηριστικό | Λακωνικά Στοιχεία | Τσακώνικη Αντανάκλαση |
|---|---|---|
| Διατήρηση του /aː/ | Σε όλες τις περιόδους | Διατήρηση του δωρικού α (π.χ. ἁμέρα) |
| /tʰ/ > /s/ | ⟨Σ⟩ αντί ⟨Θ⟩ από τον 4ο αι. π.Χ. | θ→σ (π.χ. σαλάσσα < θάλασσα) |
| /s/ > /h/ > ∅ μεσοφωνηεντικά | Από τις παλαιότερες επιγραφές | Απώλεια του μεσοφωνηεντικού σ (π.χ. γένεα < γένεσα) |
| Τελικό /s/ > /r/ (ροτακισμός) | Ύστερες επιγραφές (1ος–3ος αι. μ.Χ.) | κακό(ρ) < κακός |
| /b/ > [β] | Από τον 5ο αι. π.Χ. | Τριβομενοποίηση ηχηρών κλειστών |
| Διατήρηση του /w/ (δίγαμμα) | ⟨F⟩ σε αρχαϊκές επιγραφές | βαννέ ‘αρνί’ < ϝαρήν |
| Υπερωικό /u/ | Διατηρείται καθ’ όλη τη διάρκεια | Διπλή προφορά του υ (ιου/ου) |
| Πρόθεση ποτί | Μαρτυρείται σε επιγραφές | Επιβιώνει στα Τσακώνικα |
| 3ο πληθ. -οντι | Μαρτυρείται καθ’ όλη τη διάρκεια | Ίχνη δωρικής ρηματικής μορφολογίας |
Η λακωνική διάλεκτος, όπως τεκμηριώνεται στις επιγραφές της και στα γλωσσάρια του Ησυχίου, παρέχει έτσι το απαραίτητο ιστορικό πλαίσιο για την κατανόηση της γένεσης και του διακριτού χαρακτήρα των Τσακώνικων.
Αναφορές
- Striano Corrochano, A. A. (1989). El dialecto laconio: Gramática y estudio dialectal. Universidad Autónoma de Madrid. El dialecto laconio.md